#40 - Thượng đỉnh Mỹ - Trung tại Bắc Kinh: Liệu có thỏa thuận lớn?

Ngô Hoàng

Hôm nay ông Donald Trump sẽ đặt chân đến Bắc Kinh trong chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên của một Tổng thống Mỹ tới Trung Quốc kể từ năm 2017, nhưng là cuộc gặp thứ hai giữa Nguyên thủ hai nước kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng. Khác với những cuộc gặp cấp cao trước đây diễn, cuộc gặp lần này diễn ra trong bối cảnh chưa từng có tiền lệ: Cuộc chiến ở Iran đang làm tê liệt eo biển Hormuz, cuộc đua công nghệ AI đạt cường độ chưa từng thấy, và cấu trúc quyền lực toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ sau Chiến tranh Lạnh.

KHI MỸ KHÔNG CÒN GIỮ TẤT CẢ CÁC LÁ BÀI

Ba năm trước, quan hệ Mỹ-Trung rơi xuống mức thấp nhất sau hàng loạt tranh chấp ngoại giao và nguy cơ xung đột ở Đài Loan. Chính quyền Tổng thống Biden cố xây dựng quan hệ cá nhân tốt hơn giữa hai nhà lãnh đạo tại điền trang Filoli gần San Francisco tháng 11/2023, hy vọng rằng tiếp xúc trực tiếp có thể ổn định quan hệ, dù Washington đang triển khai các biện pháp cứng rắn nhằm kiềm chế sự phát triển của Trung Quốc, đặc biệt là việc kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao. Nhưng cuộc gặp thượng đỉnh Filoli đã bộc lộ một nghịch lý: Khi hai nhà lãnh đạo Mỹ - Trung đi dạo trong vườn mà không có phiên dịch, họ gần như không thể trò chuyện với nhau – một hình ảnh ẩn dụ chính xác cho khoảng cách giữa hai cường quốc.

Cuộc gặp thượng đỉnh Bắc Kinh lần này diễn ra trong một bối cảnh hoàn toàn khác. Như Giáo sư Victor Shih tại Đại học California, San Diego nhận định, thời đại mà Mỹ nắm giữ tất cả các lá bài đã vĩnh viễn qua rồi. Trung Quốc đã chứng minh khả năng đáp trả hiệu quả trong cuộc chiến thuế quan khi siết chặt nguồn cung khoáng sản hiếm – loại nguyên liệu thiết yếu cho các ngành công nghệ cao của Mỹ. Cuộc gặp tại Busan, Hàn Quốc tháng 10/2025, hai bên đã đạt được thỏa thuận đình chiến thương mại (tariff truce – tạm ngưng áp thuế) một năm, với mức thuế ổn định khoảng 47% (Mỹ đánh lên hàng Trung Quốc) và 30% (Trung Quốc đáp trả), theo ước tính của Viện Kinh tế Quốc tế Peterson. Nay, sáu tháng sau, câu hỏi liệu thỏa thuận Busan có được gia hạn hay không sẽ là phép thử quan trọng nhất cho cuộc gặp tại Bắc Kinh lần này.

Điều khiến cuộc gặp thượng đỉnh này khác biệt về chất là số lượng các vấn đề “sống còn”, trước hết là cuộc chiến ở Iran, việc phong tỏa Hormuz, cạnh tranh AI, khoáng sản hiếm, bán dẫn, vấn đề Đài Loan, nông nghiệp, hàng không, năng lượng, Bắc Cực… Thành phần phái đoàn Mỹ cũng phần nào phản ánh tầm vóc của chuyến đi khi có những nhân vật như: Elon Musk (Tesla), Tim Cook (Apple), Larry Fink (BlackRock), Stephen Schwarzman (Blackstone), Jane Fraser (Citi), David Solomon (Goldman Sachs) cùng lãnh đạo Boeing, Mastercard, Micron, GE Aerospace. Thượng đỉnh Bắc Kinh lần này dự kiến là cuộc gặp đầu tiên trong bốn lần gặp Trump - Tập trong năm 2026, với Tập Cận Bình dự kiến thăm Mỹ vào mùa hè và hai lần gặp bên lề các hội nghị quốc tế. Xe bọc thép “The Beast” (Quái thú) của Tổng thống Mỹ đã được không quân Mỹ vận chuyển bằng máy bay C-17 đến Bắc Kinh từ đầu tháng 5, trong khi Thượng nghị sĩ Steve Daines – đồng minh thân cận của Trump và kênh liên lạc không chính thức với Bắc Kinh – đã gặp Thủ tướng Lý Cường và Ngoại trưởng Vương Nghị ngày 7/5 để chuẩn bị.

CUỘC CHIẾN IRAN VÀ EO BIỂN HORMUZ: LÁ BÀI CHỦ CỦA TRUNG QUỐC

Chiến tranh Mỹ-Iran đã trở thành biến số chi phối mọi tính toán tại cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung lần này. Việc phong tỏa eo biển Hormuz – nơi trước chiến tranh vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí hóa lỏng toàn cầu – đã gây ra cú sốc năng lượng lan rộng khắp thế giới. Trung Quốc, với tư cách là khách hàng mua dầu lớn nhất vùng Vịnh và cũng là nước mua dầu Iran nhiều nhất, đang ở vị thế độc nhất: Vừa là nạn nhân của cuộc khủng hoảng, vừa nắm giữ đòn bẩy chiến lược để giải quyết nó.

Số liệu về mức độ tổn thương của Trung Quốc vì cuộc chiến này cho thấy: Nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc trong tháng 4/2026 giảm 20% so với cùng kỳ năm trước, xuống mức thấp nhất trong gần bốn năm. Khoảng một nửa lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc đến từ Trung Đông, nơi việc đóng cửa Hormuz và phong tỏa của Mỹ khiến các tàu chở dầu mắc kẹt và dễ bị tấn công. Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã xác nhận một tàu chở dầu với thủy thủ Trung Quốc bị tấn công tại eo biển. Mỹ cũng đã trừng phạt năm nhà máy lọc dầu Trung Quốc vì mua dầu mỏ của Iran – một đòn cảnh cáo nhằm vào chuỗi hợp tác kinh tế Trung Quốc-Iran.

Nhưng Trung Quốc không chỉ là nạn nhân thụ động. Ngày 6/5, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đến Bắc Kinh gặp người đồng cấp Trung Quốc Vương Nghị, đánh dấu chuyến thăm cao cấp chính thức đầu tiên giữa hai nước kể từ khi chiến tranh nổ ra. Ngoại trưởng Vương Nghị kêu gọi chấm dứt ngay lập tức các hành động thù địch và khôi phục giao thông hàng hải qua Hormuz. Thượng nghị sĩ Daines đã trực tiếp cảm ơn ông Vương Nghị vì nỗ lực hòa giải này, nói rằng Trung Quốc đang làm việc để giảm căng thẳng và mang lại hòa bình cho Trung Đông. Qua đây cho thấy Bắc Kinh đang được chấp nhận khi tự định vị mình như trung gian đáng tin cậy, tương tự cách họ đã môi giới thành công thỏa thuận Saudi Arabia-Iran năm 2023.

Về phía Mỹ, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent kêu gọi Trung Quốc tham gia chiến dịch quốc tế mở lại eo biển Hormuz. Bộ Ngoại giao Mỹ ngày 9/5 trừng phạt ba công ty vệ tinh thương mại Trung Quốc – The Earth Eye, MizarVision và Trường Quang – vì cung cấp hình ảnh vệ tinh giúp Iran tấn công lực lượng Mỹ tại Trung Đông trong Chiến dịch Epic Fury. Bộ Tài chính cũng trừng phạt Yushita Shanghai vì giúp Iran nhập hệ thống tên lửa phòng không vác vai từ Trung Quốc.

Đây dường như đang là một thế cờ độc đáo: Mỹ vừa trừng phạt các công ty Trung Quốc, vừa cần Bắc Kinh hợp tác để giải quyết Hormuz. Giáo sư Shih cho rằng Trung Quốc có thể đòi nhượng bộ về Đài Loan để đổi lấy việc gây sức ép thực sự lên Iran. Đây chính là logic của “thỏa thuận lớn” (grand bargain – trao đổi nhượng bộ toàn diện) mà cả hai bên đều đang tính toán nhưng với những mục tiêu hoàn toàn khác nhau.

THƯƠNG MẠI, KHOÁNG SẢN HIẾM VÀ BÁN DẪN: CUỘC CHIẾN KHÔNG TIẾNG SÚNG

Cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung đã bước vào giai đoạn mới, không chỉ về thuế quan mà còn về “vũ khí hóa” chuỗi cung ứng. Năm 2025, Trung Quốc đình chỉ xuất khẩu khoáng sản hiếm và nam châm liên quan, đồng thời cấm chip bán dẫn từ Nexperia – gây đảo lộn chuỗi cung ứng ô tô toàn cầu. Đây là đòn đáp trả sau khi Mỹ áp thuế lên tới 145% lên hàng Trung Quốc. Tuy thặng dư thương mại trực tiếp với Mỹ đã giảm từ đỉnh hơn 400 tỷ USD (2018) xuống khoảng 200 tỷ USD, thặng dư thương mại toàn cầu của Trung Quốc năm 2025 vẫn đạt kỷ lục khoảng 1.200 tỷ USD – vì nhiều hàng hóa được chuyển tải qua nước thứ ba.

Tại Bắc Kinh, hai bên dự kiến sẽ thảo luận về việc thành lập Hội đồng Thương mại (Board of Trade) - cơ quan quản lý luồng giao dịch hàng hóa không nhạy cảm, và Hội đồng Đầu tư (Board of Investment) - diễn đàn đầu tư song phương. Tuy nhiên, tạp chí The Economist của Anh đã nhận định đây là “khái niệm yếu”: Sự mất cân đối thương mại song phương tồn tại vì Trung Quốc sản xuất nhiều thứ Mỹ cần hơn là ngược lại. Phó Thủ tướng Hà Kính Phong đã tỏ rõ lo ngại rằng quá nhiều ngành sẽ bị tuyên bố “nhạy cảm” – từ bán dẫn cho đến trà. Các doanh nhân đùa rằng hàng Mỹ mà Trung Quốc thực sự muốn mua chỉ gồm “3B: beef, beans and Boeings” (thịt bò, đậu tương và máy bay Boeing). Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer coi Hội đồng Thương mại là “cá voi trắng” (mục tiêu ám ảnh khó thực hiện) của mình, trong khi GS. Wu Xinbo tại Đại học Phù Đán cho rằng Trung Quốc chỉ muốn một “cơ chế vận hành” để xử lý ma sát thương mại, không phải cơ quan có quyền lực thực sự.

Về hãng sản xuất máy bay Boeing, câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Năm 2017, Trump mang về “quà tặng Boeing” trị giá 37 tỷ USD với 300 máy bay được Trung Quốc cam kết đặt mua – nhưng thỏa thuận đó về sau đã bị đình trệ hoàn toàn. Gần một thập kỷ qua, các hãng hàng không Trung Quốc không đặt mua gì đáng kể máy bay Boeing do hàng loạt yếu tố như khủng hoảng an toàn của dòng Boeing 737 Max, Covid-19, thuế quan trả đũa, và sự trỗi dậy của Comac C919 (máy bay thân hẹp do Trung Quốc sản xuất, cạnh tranh trực tiếp với Boeing 737). Các hãng có đội bay toàn Boeing như Shanghai Airlines (87 máy bay tuổi trung bình trên 10 năm), Shandong Airlines (135 chiếc 737) đang cần thay thế khẩn cấp nhưng lại chuyển sang đặt hàng Airbus hoặc C919. CEO Boeing Kelly Ortberg đã kêu gọi Trump hỗ trợ để mở khóa đơn hàng. Thông tin cho thấy đàm phán đang tiến triển nhưng có thể chỉ đạt thỏa thuận vào phút chót, và lần này Bắc Kinh cho phép các hãng bay tự đàm phán riêng lẻ thay vì gom đơn hàng lớn như thời 2017 – tín hiệu cho thấy máy bay không còn là lá bài đàm phán chính khi cả hai bên có đòn bẩy lớn hơn là bán dẫn (chip), khoáng sản hiếm, kiểm soát xuất khẩu, chiến tranh Iran.

Về bán dẫn, có dấu hiệu về một sự chuyển hướng đáng chú ý. Cựu “Kinh lý AI” David Sacks lập luận rằng hạn chế xuất khẩu chip đã nhường đất cho đối thủ Trung Quốc. Trump đã nới lỏng một phần, chuyển từ chính sách “mặc định từ chối” (presumption of denial) sang “xem xét từng trường hợp” (case-by-case review) với một số loại chip. Tuy nhiên, CEO Jensen Huang của NVIDIA vẫn không được mời tham gia phái đoàn. Một khảo sát của CSIS tháng 3/2026 cho thấy 56% công ty bán dẫn và CNTT Mỹ phải chờ giấy phép xuất khẩu hơn 180 ngày, hơn một nửa báo cáo mất doanh thu trực tiếp.

Đáng chú ý, Nhà Trắng hồi tháng 4 vừa qua đã công bố một Bản ghi nhớ cáo buộc các thực thể Trung Quốc tiến hành hành vi “trộm cắp quy mô công nghiệp” công nghệ AI của Mỹ. Đồng thời, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành hai Nghị định đe dọa gồm: (i) Một đe dọa hạn chế thương mại đối với các hành động làm suy yếu chuỗi cung ứng Trung Quốc (bao gồm cả việc chuyển đơn hàng sang nhà máy nước ngoài); và (ii) Một nghị định khác đe dọa trừng phạt các doanh nghiệp tuân thủ lệnh cấm vận của Mỹ đối với công ty Trung Quốc – thực chất là hình sự hóa việc tuân thủ luật pháp Mỹ. Hệ thống cấp phép xuất khẩu khoáng sản hiếm toàn cầu của Trung Quốc (đã tạm hoãn sau Busan) sẽ hết hạn hoãn vào tháng 11/2026 – một Thanh gươm Damocles treo trên đầu chuỗi cung ứng công nghệ cao toàn cầu.

ĐÀI LOAN: “ĐIỂM RỦI RO LỚN NHẤT”

Với Trung Quốc, Đài Loan luôn là vấn đề cốt lõi. Ngoại trưởng Vương Nghị nói thẳng với ông Rubio rằng Đài Loan là “điểm rủi ro lớn nhất” trong quan hệ song phương. Thủ tướng Lý Cường đã nhấn mạnh với phái đoàn Thượng nghị sĩ Daines rằng Đài Loan là “lợi ích cốt lõi” và “lằn ranh đỏ đầu tiên không được vượt qua” trong quan hệ Trung-Mỹ. Bắc Kinh muốn Trump thay đổi ngôn ngữ chính thức: Từ “không ủng hộ Đài Loan độc lập” sang “phản đối Đài Loan độc lập” – một thay đổi tưởng như nhỏ nhưng mang ý nghĩa ngoại giao cực kỳ lớn.

Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) cảnh báo sự mơ hồ của Tổng thống Trump về Đài Loan đã tạo cơ hội cho Bắc Kinh. Ông Trump từng đổ lỗi Đài Loan “ăn cắp ngành bán dẫn Mỹ”, từ chối cho ông Lại Thanh Đức quá cảnh qua Mỹ, và hoãn gói bán vũ khí 14 tỷ USD để tránh phức tạp thượng đỉnh. Tuy nhiên, quan chức Mỹ nhấn mạnh Tổng thống Trump đã phê duyệt gói vũ khí kỷ lục 11,1 tỷ USD cho Đài Loan tháng 12/2025 – nhiều hơn toàn bộ nhiệm kỳ Tổng thống Joe Biden. Cựu Đại sứ Mỹ tại Trung Quốc Nick Burns thì cảnh báo: Nhượng bộ về Đài Loan sẽ là sai lầm lịch sử, bởi TSMC sản xuất phần lớn chip tiên tiến nhất thế giới – xương sống của nền kinh tế AI mà cả hai siêu cường đều phụ thuộc.

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: CHIẾN TRƯỜNG MỚI CỦA THẾ KỶ 21

Lần đầu tiên, AI được đưa vào chương trình nghị sự thượng đỉnh Mỹ-Trung. Báo cáo AI Index 2026 của Stanford cho thấy khoảng cách năng lực giữa mô hình AI hàng đầu của Mỹ và Trung Quốc đã thu hẹp đáng kinh ngạc, chỉ còn 2,7% trên Bảng xếp hạng Arena Leaderboard (bảng so sánh hiệu năng các mô hình AI hàng đầu thế giới) tính đến tháng 3/2026. Trung Quốc không còn là “người đi sau” mà đã là đối thủ ngang hàng.

Hai chính phủ đang cân nhắc thảo luận chính thức về AI, có thể bắt đầu đối thoại về an toàn AI (AI safety – nghiên cứu đảm bảo AI hoạt động an toàn cho nhân loại). The Economist nhận định rằng ngay cả một tuyên bố không ràng buộc về an toàn AI cũng sẽ đánh dấu khuôn khổ song phương đầu tiên về rủi ro AI giữa hai cường quốc – một tiền lệ hiếm hoi về hợp tác trước rủi ro chung nghiêm trọng.

Cạnh tranh AI không chỉ ở cấp mô hình mà còn ở chiến lược quốc gia. Mỹ theo đuổi siêu trí tuệ (ASI/AGI – Artificial Superintelligence/Artificial General Intelligence, tức trí tuệ nhân tạo vượt trội/trí tuệ nhân tạo tổng quát) như mục tiêu chiến lược, dồn nguồn lực vào các mô hình tiên phong (frontier models – các mô hình AI mạnh nhất, đang mở rộng ranh giới năng lực). Trung Quốc lại tập trung vào hạ tầng thực dụng: triển khai AI trong sản xuất, logistics (hậu cần), y tế và quản trị đô thị. Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc đặt AI và công nghệ tiên tiến làm trụ cột của chính sách công nghiệp. Hai đường hướng khác nhau nhưng đều dẫn đến cùng một hệ quả: cuộc đua giành quyền chi phối tương lai công nghệ sẽ chỉ ngày càng gay gắt.

BÀN CỜ ĐẠI CHIẾN LƯỢC: AI NẮM THẾ THƯỢNG PHONG?

Nhìn tổng thể, Chủ tịch Trung Quốc đến với cuộc gặp thượng đỉnh Trung – Mỹ ở Bắc Kinh lần này với tư thế tự tin hơn đáng kể so với năm 2017. GS. Wu Xinbo nhận xét rằng ông Trump đã trải qua một “quá trình học hỏi” về Trung Quốc, nhận ra đây là đối thủ đáng gờm hơn ông từng nghĩ. Tuy nhiên, CSIS nhận định rằng sự hào hứng của Bắc Kinh muốn đón Tổng thống Trump phản ánh mức độ thiếu tự tin lớn hơn nhiều so với bề ngoài khi họ đang phải đối mặt với khủng hoảng bất động sản, thất nghiệp thanh niên cao và suy giảm dân số.

Một cố vấn của Chính phủ Trung Quốc thừa nhận thẳng thắn trên The Economist: “Vấn đề giữa Mỹ và Trung Quốc mang tính nền tảng và cấu trúc, và tôi không nghĩ Tổng thống Trump là người phù hợp để giải quyết”. Phía Mỹ cũng không còn ảo tưởng - một quan chức thừa nhận Washington đã từ bỏ mục tiêu thay đổi mô hình kinh tế Trung Quốc, thay vào đó tập trung vào cam kết mua hàng cụ thể. Ổn định giờ đây không có nghĩa là cải thiện quan hệ, mà là ngăn quan hệ tệ hơn – như GS. Tu Xinquan tại Đại học Kinh doanh và Kinh tế Quốc tế Bắc Kinh nhận định.

Về phía Mỹ, một số quan chức lo ngại đường lối hiện tại đang trượt từ “ổn định chiến lược”  sang “nhân nhượng chiến lược” (strategic deference – nhường bước trước đối thủ). Christopher Johnson, cựu chuyên gia phân tích cao cấp của CIA, nhận định: Tổng thống Trump tự coi mình là kiến trúc sư của “thỏa thuận lớn”; còn với Chủ tịch Tập, đây là cách mua thời gian để hoàn tất thoát khỏi phương Tây. Michael Kovrig trên Foreign Affairs cảnh báo về “cái bẫy Trung Quốc của Trump” rằng chính các hành động của ông Trump – từ đe dọa sáp nhập Canada đến chiến tranh Iran đến thuế quan với đồng minh – đều đẩy các nước về phía Bắc Kinh. Tuy nhiên, cả hai bên đều hiểu rằng cuộc chiến thương mại toàn diện là quá tốn kém, nên đình chiến được duy trì không bởi thiện chí mà bởi nỗi sợ hậu quả.

HÀM Ý ĐỐI VỚI VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á

Cuộc gặp thượng đỉnh Trung – Mỹ ở Bắc Kinh lần này mang nhiều hàm ý trực tiếp cho Việt Nam trên các phương diện sau đây:

1. An ninh năng lượng: Từ Hormuz đến Bắc Cực

Việt Nam thuộc nhóm các nước Đông Nam Á chịu tác động nặng nhất từ cuộc khủng hoảng Hormuz. Phụ thuộc lớn vào dầu Vịnh Ba Tư, Việt Nam đối mặt với giá năng lượng tăng cao và rủi ro gián đoạn cung ứng. ASEAN đã thúc đẩy Hiệp định Khung về An ninh Dầu khí (APSA – ASEAN Petroleum Security Agreement) và kết nối lưới điện khu vực tại thượng đỉnh ASEAN lần thứ 48 ở Cebu. Bất kỳ thỏa thuận nào giữa Mỹ và Trung Quốc về mở Hormuz đều sẽ mang lại hơi thở cho khu vực, nhưng cũng khẳng định vai trò trung gian của Trung Quốc – điều mà Việt Nam cần cân nhắc kỹ trong tính toán ngoại giao năng lượng.

Một chiều kích mới đáng lưu ý là Bắc Cực. SCMP cho biết Trung Quốc đang phát triển “Con đường Tơ lụa Bắc Cực” (Polar Silk Road) như tuyến hàng hải thay thế khi Hormuz bị phong tỏa và Biển Đỏ bất ổn. Nghiên cứu của Đại học Bắc Kinh dự báo đến năm 2100, Bắc Cực có thể hỗ trợ hàng hải quanh năm, xử lý lưu lượng lớn hơn kênh đào Suez hoặc Panama. Việt Nam – nước phụ thuộc nặng vào tuyến hàng hải qua Malacca và Hormuz – cần theo dõi sát sự phát triển của tuyến Bắc Cực và hàm ý của nó đối với địa chiến lược năng lượng toàn cầu.

2. Chuỗi cung ứng: Rủi ro kép từ “China+1” và nghị định mới của Trung Quốc

Nếu thỏa thuận thương mại Busan được gia hạn và thuế quan Mỹ đối với Trung Quốc giảm xuống, động lực chuyển dịch sản xuất từ Trung Quốc sang Việt Nam theo mô hình “China+1” sẽ suy yếu. Nhưng rủi ro không chỉ từ phía Mỹ: Nghị định mới của Quốc vụ viện Trung Quốc đe dọa trừng phạt các doanh nghiệp chuyển đơn hàng sang nhà máy nước ngoài – bao gồm tiềm tàng cả Việt Nam. Đồng thời, nghị định hình sự hóa việc tuân thủ lệnh trừng phạt Mỹ đặt các doanh nghiệp FDI (đầu tư trực tiếp nước ngoài) tại Việt Nam vào thế “kẹt giữa hai luật pháp” – buộc phải lựa chọn giữa tuân thủ luật Mỹ hay luật Trung Quốc. Hà Nội cần nâng cao giá trị gia tăng nội địa và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu thay vì phụ thuộc vào lợi thế thuế quan tạm thời.

3. Đối ngoại “độc lập tự chủ” và thế “quốc gia ổ bi”

Việt Nam đang thực hành chiến lược đối ngoại độc lập tự chủ linh hoạt, không nghiêng hẳn về bên nào – trong môi trường ngày càng phân cực. Với tư cách đối tác chiến lược toàn diện của cả Mỹ và Trung Quốc, Việt Nam ở vị thế “quốc gia ổ bi” (ball-bearing nation – giúp bộ máy quốc tế vận hành trơn tru nhưng có thể bị nghiền nát giữa hai bánh răng khổng lồ). Thượng đỉnh Bắc Kinh sẽ cho thấy liệu không gian cho chiến lược này có đang thu hẹp: Nếu Mỹ và Trung Quốc hình thành dạng “G2” (hai nước lớn cùng quyết định luật chơi toàn cầu), các nước nhỏ và tầm trung như Việt Nam sẽ có ít quyền lực định hình trật tự hơn. Tuy nhiên, chính sự căng thẳng Iran và nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng cũng tạo cơ hội cho Việt Nam khẳng định vai trò kết nối không thể thay thế.

4. Công nghệ, AI và hàng không: Ba bài học

Cuộc gặp thượng đỉnh Trung – Mỹ ở Bắc Kinh mang tới ba bài học quan trọng cho Việt Nam như sau:

Thứ nhất, cuộc đua AI Mỹ-Trung tạo cả cơ hội và rủi ro: Nếu hạn chế xuất khẩu bán dẫn được nới lỏng, các công ty Mỹ có thể giảm đầu tư mở rộng nhà máy tại Việt Nam. Nghị quyết 57 của Đảng Cộng sản Việt Nam về “tổng công kích” công nghệ và Dự thảo Luật AI đang được xây dựng cho thấy Việt Nam không muốn chỉ là “công xưởng lắp ráp” mà còn hướng tới làm chủ công nghệ. Việc hai siêu cường bắt đầu đối thoại về quản trị AI cũng tạo tiền lệ để Việt Nam tham chiếu khi hoàn thiện khuôn khổ pháp lý AI của mình.

Thứ hai, câu chuyện Boeing cho thấy các thỏa thuận mua sắm lớn tại gặp gỡ thượng đỉnh thường mang tính biểu tượng hơn là thực chất. Thỏa thuận 37 tỷ USD năm 2017 đã bị ngưng trệ; Trung Quốc giờ có máy bay chở khách cỡ lớn C919 làm đòn bẩy và cho các hãng tự đàm phán riêng. Việt Nam có thể rút kinh nghiệm khi đàm phán với các cường quốc, cam kết mua sắm cần cơ chế thực thi chứ không chỉ dừng ở tuyên bố chính trị.

Thứ ba, Tòa Tối cao Mỹ đã bác bỏ phần lớn thuế quan toàn cầu của Tổng thống Trump, tạo ra bất định pháp lý mới. Chính quyền Tổng thống Trump đang tìm cách áp thuế bằng công cụ khác – bao gồm điều tra về “dư thừa công suất công nghiệp” (industrial overcapacity – tình trạng sản xuất vượt quá nhu cầu thị trường) và “lao động cưỡng bức” (forced labor) mà tuy nhắm vào Trung Quốc nhưng có thể ảnh hưởng đến nhiều nước, trong đó có Việt Nam.

KẾT LUẬN: KHÔNG PHẢI 1972, CŨNG KHÔNG PHẢI 2017

Nhiều nhà phân tích so sánh chuyến thăm Bắc Kinh lần này của ông Trump với chuyến đi lịch sử tới Bắc Kinh của Tổng thống Nixon năm 1972. Nhưng so sánh ấy cũng có giới hạn của nó. Tổng thống Nixon và Chù tịch Mao đã xây dựng niềm tin chiến lược vì mục tiêu bổ sung cho nhau là cả hai đều muốn kiềm chế Liên Xô. Ngày nay, Mỹ và Trung Quốc không có “kẻ thù chung” – họ chính là đối thủ của nhau. Đây cũng không phải 2017, khi ông Trump được đón tiếp ở Tử Cấm Thành giữa không khí hữu nghị và Trung Quốc còn đang vươn lên. Giờ đây Trung Quốc đã vươn lên thành cường quốc có khả năng thách thức Mỹ trên mọi phương diện.

Michael Hart, Chủ tịch Phòng Thương mại Mỹ tại Trung Quốc (AmCham China), nhận xét thẳng thắn: Thắng lợi lớn nhất sẽ chỉ là hai nhà lãnh đạo ngồi lại vui vẻ và đồng ý rằng hai nước giao thương nhiều với nhau. Phía Trung Quốc cũng có kỳ vọng tương tự. Tránh được sự đổ vỡ lớn giờ là kết quả tốt nhất có thể đạt được – rất xa so với “thỏa thuận lớn” mà nhiều người kỳ vọng.

Tổng thống Trump nói ông kỳ vọng Chủ tịch Tập sẽ cho ông “một cái ôm thật chặt” vì đã “mở cửa eo biển Hormuz”. Nhưng đằng sau những cử chỉ ngoại giao, bàn cờ lớn của thế kỷ 21 – ai sẽ định hình trật tự thế giới, ai sẽ kiểm soát công nghệ, ai sẽ chi phối doanh mạch năng lượng – sẽ tiếp tục được quyết định không phải bởi tình bạn giữa hai nhà lãnh đạo, mà bởi tương quan sức mạnh, lợi ích quốc gia và những lựa chọn chiến lược của mỗi bên.

Cuộc gặp thượng đỉnh Trung - Mỹ lần này là lời nhắc nhở rằng trong thế giới của cạnh tranh cường quốc, không có nước nhỏ nào có thể chỉ đứng yên và quan sát. Với Việt Nam, điều đó đòi hỏi không chỉ sự linh hoạt về Ngoại giao mà trên tinh thần Ngoại giao Hồ Chí Minh “Dĩ bất biến ứng vạn biến”, tất cả còn phải nỗ lực không ngừng tăng cường nội lực cho sự nghiệp bảo vệ và phát triển đất nước trong tình hình mới, đặc biệt là quan tâm phát triển công nghệ cao, có chiến lược an ninh năng lượng độc lập trong mọi tình huống, xây dựng khuôn khổ pháp lý AI tự chủ, và tăng cường khả năng điều hướng khi các luật chơi quốc tế đang được viết lại bởi chính các cường quốc thế giới hiện nay./.

Nguồn tham khảo chính:

Financial Times: “Donald Trump to press China’s Xi Jinping about Iran war at summit” (Demetri Sevastopulo, 12/5/2026)

Financial Times: “Trump, Xi and the bid for a ‘grand bargain’ between superpowers” (Joe Leahy & Demetri Sevastopulo, 9/5/2026)

Financial Times: “US imposes sanctions on Chinese companies for allegedly helping Iran” (9/5/2026)

The Economist: “Trump and Xi will struggle to strike a major economic deal” (Briefing, 7/5/2026)

SCMP: “Wrapped in a Boeing: will Trump’s China visit include another aircraft deal?” (Frank Chen, 8/5/2026)

SCMP: “China tells close Trump ally its wish list ahead of US leader’s Beijing trip” (Alyssa Chen, 7/5/2026)

SCMP: “Will warming Arctic trigger further chill in US-China relations or bring them closer?” (Orange Wang, 7/5/2026)

SCMP: “Has ‘the Beast’ arrived in Beijing? Trump’s motorcade SUVs spotted before visit” (Nayan Seth, 7/5/2026)

CSIS: “Trump-Xi Summit in Beijing: Managing the World’s Most Important Relationship” (8/5/2026)

CFR: “At the Trump-Xi Summit, China Will Have the Upper Hand” (10/5/2026)

Chatham House: “The Trump–Xi summit: can progress be made on Iran?” (11/5/2026)

Foreign Affairs: “Trump’s China Trap” (Michael Kovrig, 5/5/2026)

Foreign Policy: “Is the Iran War Pushing Southeast Asia into China’s Arms?” (Alejandro Reyes, 6/5/2026)

Axios; Stanford AI Index Report 2026; DGAP; The Diplomat; AEI; Eurasia Review

Tiền Phong, Nghiên cứu Quốc tế, Báo Tin tức, VnExpress, Người Quan sát