#27 - Hiệp ước New START chấm dứt: Sự cáo chung của thế giới?
Đinh Nho Minh
Lần đầu tiên sau nửa thập kỷ, không có một Hiệp ước nào hạn chế lực lượng hạt nhân của Mỹ và Liên Xô/Nga. Đây là một sự kiện cực kì đáng buồn và có ảnh hưởng nghiêm trọng tới an ninh và hòa bình toàn cầu. Khả năng Nga và Mỹ có một Hiệp ước thay thế là rất thấp, trong khi Trung Quốc chưa sẵn sàng ngồi vào bàn đàm phán kiểm soát vũ khí hạt nhân. Vì vậy, nhiều khả năng Nga, Mỹ và Trung Quốc sẽ tăng cường chạy đua vũ trang hạt nhân phi mã. Có thể các cường quốc sẽ lại triển khai hàng chục nghìn đầu đạn hạt nhân như thời kì Chiến tranh Lạnh như một thanh gươm Damocles treo lơ lửng trên đầu nhân loại. Trớ trêu thay, có lẽ chỉ có một khủng hoảng hạt nhân mới có thể cứu nhân loại khỏi diệt vong và đưa các nước trở lại bàn đàm phán.
Lịch sử và ý nghĩa của các Hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân
Kể từ thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Liên Xô (sau này là Nga) đã tìm cách duy trì cân bằng số lượng vũ khí hạt nhân nhằm “đảm bảo khả năng hủy diệt lẫn nhau” (Mutual Assured Destruction – MAD). Theo đó, nếu một nước tìm cách tấn công hạt nhân phủ đầu, nước còn lại vẫn có khả năng trả đũa hạt nhân và đảm bảo cả hai nước đều bị tàn phá bởi hàng nghìn đầu đạn hạt nhân. Chính thế cân bằng này đã góp phần giúp hai nước tránh xung đột vũ trang trực tiếp kể từ khi Thế chiến Thứ hai kết thúc.
Bảng 1: Các Hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân giữa Mỹ và Liên Xô/Nga
Tuy nhiên, việc duy trì cân bằng hạt nhân này không hề đơn giản. Hai nước liên tục giả sử trường hợp xấu nhất, cho rằng nước còn lại sẽ tìm cách sản xuất nhiều vũ khí hạt nhân hơn nhằm tạo ưu thế cho một “đòn phủ đầu mỹ mãn” (spectacular first strike), hoàn toàn hạ gục địch thủ “trong một nốt nhạc”. Ngoài ra, do xây dựng lực lượng hạt nhân không phải là chuyện một sớm một chiều mà cần phải lên kế hoạch trước nhiều năm, mỗi nước phải lên kế hoạch dựa trên dự báo về năng lực hạt nhân của nước còn lại trong 20 năm tới. Nếu không có giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân, hai nước chắc chắn sẽ giả sử trường hợp tệ nhất và liên tục chạy đua vũ trang hạt nhân.
Chính vì vậy, khi chưa có Hiệp ước kiểm soát chiến lược, cả hai nước đều chạy đua sản xuất và triển khai hạt nhân, có lúc đỉnh điểm lên tới 30-40 nghìn đầu đạn. Số lượng đầu đạn hạt nhân lớn như vậy chắc chắn gia tăng khả năng tính toán sai, nguy cơ leo thang, và thậm chí là bắn nhầm dẫn tới chiến tranh hạt nhân tổng lực. Không những thế, số lượng đầu đạn hạt nhân khổng lồ như vậy, đi kèm các chi phí như bảo dưỡng, triển khai hệ thống phóng (máy bay ném bom, tên lửa đạn đạo, tàu ngầm đạn đạo),… gây ra gánh nặng không nhỏ với nền kinh tế hai siêu cường. Lí do này dẫn đến các Hiệp ước cắt giảm đầu đạn hạt nhân (START I, SORT, New START) cũng như các Hiệp ước cắt giảm lớp vũ khí chiến lược (ABM, SALT I, INF). Năm 2010, nối tiếp các Hiệp ước trên, Mỹ và Nga kí Hiệp ước Cắt giảm và hạn chế vũ khí tấn công chiến lược (New START), theo đó hai nước cam kết sẽ không triển khai không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân cho đến năm 2021 (sau đó gia hạn đến ngày 5/2/2026). Các Hiệp ước này không chỉ giúp giảm căng thẳng giữa hai cường quốc mà còn góp phần tăng cường lòng tin chiến lược. Tuy nhiên, với việc Hiệp ước New START kết thúc hiệu lực, lần đầu tiên trong vòng hơn 50 năm, không có gì ngăn cản Nga và Mỹ tái vũ trang hạt nhân, đưa thế giới trở về thời kì căng thẳng bên bờ diệt vong.
Biểu đồ 1. Số lượng đầu đạn hạt nhân của Mỹ và Liên Xô/Nga qua từng năm.
Tình hình của Hiệp ước hiện nay
Sau khi Hiệp ước New START được kí kết giữa Nga và Mỹ năm 2010 (gia hạn năm 2021), quan hệ Nga-Mỹ ngày càng đi xuống do căng thẳng và bất đồng giữa hai bên trong nhiều vấn đề như việc mở rộng NATO và EU về phía Đông, can thiệp bầu cử Mỹ 2016,… Quan hệ Nga-Mỹ đặc biệt xấu đi giai đoạn nhiệm kỳ Tổng thống Biden (2021-2025) do xung đột Nga-Ukraine và việc Mỹ viện trợ quân sự cho Ukraine.
Những bất đồng căng thẳng này dần ảnh hưởng đến việc kiểm soát vũ khí hạt nhân. Quá trình đàm phán thay thế hoặc gia hạn New START gần như bị đóng băng. Ngày 21/3/2023, Nga bất ngờ tuyên bố tạm ngưng việc tham gia Hiệp ước, cho rằng Mỹ cản trở quyền của Nga được thanh sát đột xuất tại chỗ các nơi chứa đầu đạn hạt nhân. Tuy nhiên, Nga không rút khỏi Hiệp ước hoàn toàn và vẫn tuân thủ mức trần đầu đạn hạt nhân.
Đến nhiệm kỳ 2 của Tổng thống Trump (2025-nay), quan hệ Nga và Mỹ có một số dấu hiệu khả quan, một phần do chính quyền Trump gây sức ép với Ukraine nhượng bộ và mềm mỏng hơn với Nga. Ngày 22/9 vừa qua, Tổng thống Nga Vladimir Putin đề xuất việc tiếp tục cùng tự nguyện tuân theo Hiệp ước thêm một năm và nhận được tín hiệu tích cực từ Tổng thống Mỹ Donald Trump. Tuy nhiên từ đó đến nay vẫn chưa có tiến triển gì giữa hai nước trong việc tiến tới gia hạn Hiệp ước. Tổng thống Trump cho rằng Mỹ nên đàm phán một Hiệp ước mới thay vì gia hạn New START. Đến ngày 5/2/2026, Hiệp ước chính thức hết hiệu lực.
Rào cản chính của việc gia hạn hoặc đàm phán Hiệp ước thay thế là gì?
Bất kì một Hiệp ước nào cũng phải được phê chuẩn bởi Quốc hội hai nước. Tuy nhiên điều này vô cùng khó khăn, đặc biệt trong bối cảnh chính trị chia rẽ sâu sắc tại Mỹ. Bất cứ Tổng thống nào muốn đàm phán một Hiệp ước sẽ phải chơi “trò chơi hai tầng” (two-level game), đưa ra một thỏa thuận mà cả cả đối phương lẫn trong nước đều đồng ý. Nếu thỏa thuận tạo quá nhiều lợi thế thì đối phương sẽ không đồng ý. Đổi lại, thỏa thuận nhượng bộ quá nhiều hoặc trong bối cảnh quan hệ xấu đi sẽ dễ bị chỉ trích là “ngây thơ”, “nối giáo cho giặc”, và “hèn với đối phương”.
Một trở ngại nữa cho việc ký kết Hiệp ước là không có gì đảm bảo chính quyền Mỹ tiếp theo sẽ giữ Hiệp ước. Các chính quyền của Mỹ đã từng có lịch sử rút khỏi Hiệp ước hoặc Thỏa thuận của nhiệm kỳ trước (ví dụ: Chính quyền Trump rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran của chính quyền Obama). Điều này sẽ khiến Nga lo ngại rằng bất cứ thỏa thuận nào với Mỹ cũng sẽ dễ bị chính quyền sau đạp đổ.
Tuy nhiên, ông Trump vẫn có một số lợi thế đặc thù nhất định. Các chính quyền Đảng Cộng hòa (đặc biệt dưới thời Nixon và Reagan) thường dễ thông qua Hiệp định kiểm soát vũ khí hơn – việc bị cho là đảng “diều hâu” hơn giúp các chính quyền Cộng hòa tránh bị chỉ trích là nhượng bộ với địch thủ. Ngoài ra, tuy chỉ nắm hơn nửa Thượng viện (cần 2/3 số phiếu để phê chuẩn Hiệp ước), việc Tổng thống Trump có nhiều người trung thành trong nhánh Hành pháp cho phép ông thực hiện các thỏa thuận “miệng”, thỏa thuận nhanh hoặc không chính thức với Tổng thống Putin thông qua sắc lệnh hành pháp (executive order). Việc này đã từng có tiền lệ. Tháng 9/1991, vào thời điểm Chiến tranh Lạnh đang đến hồi kết, Tổng thống Mỹ George H. W. Bush đơn phương ra lệnh hạn chế và cắt giảm kho vũ khí hạt nhân chiến thuật. Vài ngày sau đó, Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev cũng có động thái tương tự. Tuy không có giá trị pháp lý và chắc chắn bằng Hiệp ước, đây có thể là một phương án tạm thời nhằm ổn định lực lượng hạt nhân giữa hai nước trong lúc chờ giải pháp lâu dài hơn.
Ngoài ra, như đã nói ở trên, căng thẳng địa chính trị là một rào cản lớn. Cả Nga và Mỹ đều đang đi qua giai đoạn căng thẳng chưa từng có kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, chủ yếu do xung đột Nga-Ukraine và lo ngại của các nước Châu Âu trong NATO về Nga. Bình luận của Tổng thống Trump gần đây về việc nối lại thử hạt nhân cũng làm gia tăng lo ngại từ phía Nga. Sự căng thẳng này làm suy giảm lòng tin giữa hai nước, không phải là tiền đề tốt để đàm phán gia hạn hoặc thay thế New START.
Một rào cản rất lớn nữa là Trung Quốc. Tổng thống Trump cho rằng thỏa thuận mới cần bao gồm cả Trung Quốc. Số lượng đầu đạn hạt nhân của Trung Quốc đang tăng đột biến trong những năm gần đây, từ 300 đầu đạn năm 2020 lên 600 năm nay. Dự kiến Trung Quốc có thể có đến 1.500 đầu đạn hạt nhân vào năm 2035. Với đà hiện tại, vào năm 2035, Trung Quốc và Nga sẽ có tổng cộng 3.050 đầu đạn hạt nhân so với 1.550 đầu đạn hạt nhân mà Mỹ được phép sở hữu. Điều này khiến Mỹ lo ngại không có đủ số đầu đạn hạt nhân để đối phó với cả kho vũ khí hạt nhân của Nga và Trung Quốc.
Tuy nhiên, Trung Quốc từ xưa nay luôn từ chối tham gia đàm phán kiểm soát vũ khí hạt nhân ba nước, cho rằng lực lượng hạt nhân của họ là không đáng kể so với hai nước còn lại cũng như lo ngại hoạt động thanh sát sẽ làm lộ bí mật ảnh hưởng tới răn đe hạt nhân. Nhiều khả năng Trung Quốc sẽ chỉ chịu đàm phán khi lực lượng hạt nhân của họ đã đạt cân bằng với lực lượng hạt nhân Mỹ.
Việc Trung Quốc không công bố chính xác lộ trình mở rộng kho vũ khí hạt nhân và từ chối đàm phán kiểm soát vũ khí hạt nhân chắc chắn đã khiến Mỹ không muốn gia hạn hoặc thay thế New START, do lo ngại sẽ không thể răn đe cả Nga và Trung Quốc cùng lúc. Tuy nhiên, nếu Mỹ tìm cách tăng số lượng vũ khí hạt nhân bằng với cả Nga và Trung Quốc công lại, chắc chắn hai nước này sẽ lại tiếp tục tăng cường số lượng vũ khí hạt nhân để đạt cân bằng của riêng nước họ với Mỹ. Đây là một phương trình vô nghiệm và chắc chắn sẽ dẫn đến chạy vũ trang hạt nhân không kiểm soát giữa ba nước.
Cuối cùng, vấn đề mà cả ba nước Nga, Trung Quốc và Mỹ quan ngại lẫn nhau không chỉ là số lượng đầu đạn hạt nhân, mà còn là các hệ thống vũ khí chiến lược mới. Nga và Trung Quốc đều quan ngại về việc Mỹ phát triển hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo quốc gia Golden Dome, cho rằng hệ thống này phá hoại ổn định chiến lược và làm suy yếu khả năng răn đe hạt nhân của hai nước. Nga cho rằng việc Mỹ triển khai tên lửa tầm trung ở Châu Âu gia tăng nguy cơ Mỹ tấn công phủ đầu. Ngược lại, Mỹ lo ngại về kho vũ khí hạt nhân chiến thuật của Nga (tình báo Mỹ cho rằng Nga đã cân nhắc sử dụng vũ khí này tại Ukraine), các hệ thống vũ khí mới như tên lửa siêu vượt âm, tên lửa chạy bằng năng lượng hạt nhân, ngư lôi hạt nhân, và tên lửa đạn đạo đa đầu đạn phóng từ mặt đất (silo-based MIRV ICBM).2 Đàm phán thỏa thuận đổi ngang bất đối xứng (ví dụ: Mỹ hạn chế X số lượng tên lửa đánh chặn để đổi lấy Nga hạn Y số lượng vũ khí hạt nhân chiến thuật) vừa rất khó khăn để vừa lòng các bên, vừa rất khó thanh sát.
Con đường sắp tới sẽ ra sao?
Phương án khả quan nhất hiện giờ có lẽ là Tổng thống Trump và Tổng thống Puting tiếp tục đồng ý tuân theo trần đầu đạn hạt nhân của New START (mặc dù Hiệp ước đã hết hiệu lực) trong khoảng 1 năm tới (đúng theo đề xuất của Tổng thống Putin) nhằm chờ cơ hội tốt (ví dụ như cải thiện quan hệ giữa hai nước) để đàm phán và tìm một Hiệp ước thay thế. Phương án này vừa bỏ ngỏ khả năng đàm phán nhưng vẫn không ảnh hưởng khả năng tái vũ trang hạt nhân nếu hai nước thực sự cần. Đây vẫn là một phương án khả dĩ, một phần nhờ quyền lực cá nhân hiện có của Tổng thống Trump và Tổng thống Putin.
Tuy nhiên, hết thời gian này, nếu hai nước không tìm được tiếng nói chung, khả năng chạy đua vũ trang hạt nhân trở lại là rất cao. Số lượng vũ khí hạt nhân của Trung Quốc tiếp tục leo thang, và chắc chắn Mỹ sẽ không thể đứng im để hai địch thủ của mình làm suy yếu khả năng răn đe. Điều này sẽ khởi đầu chạy đua vũ trang hạt nhân không kiểm soát giữa ba nước. Trong vật lý, bài toán ba vật thể (three-body problem) vẫn không thể giải được. Có lẽ trong kiểm soát vũ khí hạt nhân, bài toán Mỹ-Nga-Trung Quốc cũng sẽ rơi vào trạng thái vô nghiệm.
Mạc dù vậy, vẫn có một hi vọng mong manh cho kiểm soát vũ khí hạt nhân thế giới. Năm 1962, khủng hoảng tên lửa Cuba suýt đưa thế giới đến Thế chiến Thứ Ba, khiến Mỹ và Liên Xô nhận ra tầm quan trọng của kiểm soát vũ khí hạt nhân. Nếu Trung Quốc và Mỹ trải qua và sống sót một cuộc khủng hoảng hạt nhân tương tự (Khủng hoảng Tên lửa Đài Loan?), sẽ lại có thể có một “New New START” ba bên giữa Nga, Mỹ và Trung Quốc. Tất nhiên, đây cũng là một canh bạc không hề nhỏ cho vận mệnh và sự sống còn nhân loại.
Đinh Nho Minh hiện đang học Thạc sĩ Chính sách công về quan hệ quốc tế tại trường Harvard Kennedy, ĐH Harvard. Lĩnh vực quan tâm nghiên cứu của tác giả bao gồm an ninh quốc phòng và cạnh tranh nước lớn.
