#33 - Năm kịch bản kết thúc cuộc chiến hiện nay ở Iran

Ngô Hoàng

Sau gần 3 tuần kể từ khi chiến dịch "Cơn cuồng nộ" (Operation Epic Fury) được phát động vào ngày 28/2/2026, cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa Mỹ - Israel và Iran đã vượt ra ngoài mọi kịch bản mà các nhà hoạch định chính sách ở Washington từng tưởng tượng. Khói lửa vẫn nghi ngút không chỉ trên bầu trời Tehran mà cả ở Tel Aviv và nhiều thành phố lớn ở các nước trong khu vực; eo biển Hormuz, huyết mạch vận tải 21% lượng dầu toàn cầu, bị phong tỏa một phần; và quan trọng hơn cả, chế độ Cộng hòa Hồi giáo Iran, dù mất đi lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, vẫn đứng vững một cách đáng kinh ngạc trước áp lực quân sự và chính trị chưa từng có. Câu hỏi cấp bách nhất lúc này không còn là Iran sẽ chịu đựng được bao lâu, mà là: Tổng thống Trump sẽ thoát khỏi cuộc chiến này bằng cách nào?

Bối cảnh đặc biệt

Điều không ai ngờ tới khi chiến dịch khởi phát là tốc độ mà Iran ổn định bộ máy lãnh đạo sau khi lãnh tu tối cao Ali Khamenei bị sát hại ngay trong đợt ném bom đầu tiêu của Mỹ - Israel. Hội đồng 88 Chuyên gia đã nhanh chóng thống nhất chọn ông Mojtaba Khamenei - con trai cố lãnh tụ - thay thế cha. Quyết định này, dù có thể gây tranh cãi về tính chính danh, lại phát đi một tín hiệu chiến lược cực kỳ rõ ràng: Hệ thống thể chế cách mạng Iran không vận hành nhờ một cá nhân duy nhất. Nhà nghiên cứu Bernard Hourcade của CNRS (Pháp) nhận xét chế độ Tehran "hoạt động như một hệ thống, ưu tiên sự liên tục hơn là phụ thuộc vào tính chính danh của một nhân vật đơn lẻ".

Trong lúc đó, liên quân Mỹ - Israel tiến hành một bước leo thang đáng chú ý: Mở rộng mục tiêu tấn công sang cả những di sản văn hóa, nhằm tạo áp lực tâm lý thay vì chỉ làm suy yếu năng lực quân sự thuần túy. Hành động này, dù về mặt chiến thuật có logic nhất định, lại tạo ra hiệu ứng ngược: Kích động chủ nghĩa dân tộc Iran, hợp nhất người dân xung quanh chính quyền thay vì chia rẽ họ. Lịch sử Shia về trận Karbala 1.400 năm trước - "chiến đấu đến chết còn hơn đầu hàng trước sự suy yếu tất yếu" - được chính quyền Tehran khai thác tối đa như ngọn lửa tinh thần.

Về tác động tới kinh tế toàn cầu, cú sốc dầu mỏ lan rộng nhanh hơn bất kỳ dự báo nào. Phí bảo hiểm vận tải biển tăng 10 đến 20 lần chỉ trong vài ngày dù eo biển Hormuz chưa bị đóng hoàn toàn. Giá dầu thô nhanh chóng neo ở mức trên 100 USD/thùng. Không phận tại các nước Vùng Vịnh bị đóng cửa, gây tê liệt hàng loạt chuyến bay trung chuyển qua Dubai, Abu Dhabi và Doha. Hai chặng đua Formula 1 tại Bahrain và Saudi Arabia đối diện nguy cơ phải hủy bỏ. Cuộc chiến đã thực sự trở thành một phép thử hệ thống, phơi bày tính dễ tổn thương của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Kịch Bản 1: Thỏa Thuận Hạt Nhân

Kịch bản được cả Washington lẫn các nhà phân tích quốc tế đánh giá là khả dĩ nhất - dù không dễ đạt được - là một thỏa thuận ngừng bắn gắn liền với một hiệp định về hạt nhân. Ngay từ trước khi chiến dịch Epic Fury khai hỏa, Mỹ và Iran đã trải qua ba vòng đàm phán gián tiếp. Vào ngày 27/2/2026, chỉ một ngày trước cuộc tấn công, Oman với vai trò trung gian hòa giải đã xác nhận "hòa bình trong tầm tay" khi Tehran đồng ý nguyên tắc không tích trữ uranium có thể dùng để chế tạo bom nguyên tử.

Mấu chốt của vấn đề hạt nhân là 400 kg uranium được làm giàu đến mức 60% mà Iran hiện đang nắm giữ. Đây là ngưỡng nồng độ có thể sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân, và là "chiếc cúp chiến thắng" mà Washington có thể tuyên bố là sẽ tịch thu hoặc vô hiệu hóa như điều kiện tiên quyết để xem xét chấm dứt xung đột. Trên kênh Fox News đầu tuần trước, Tổng thống Trump không những không đóng cửa với khả năng đàm phán mà còn nêu lên "khả năng nối lại thương lượng", dù vẫn bày tỏ “thất vọng” về việc Tehran chỉ định ông Mojtaba Khamenei lên kế vị cha.

Tuy nhiên, trở ngại cốt lõi nằm ở chỗ trong bối cảnh hiện tại, không ai trong bộ máy quyền lực mới tại Tehran có thể xuất hiện và tuyên bố từ bỏ chương trình hạt nhân mà không bị coi là "phản quốc". Chuyên gia Bernard Hourcade nhận định rõ: Việc chỉ định lãnh đạo mới như vừa qua cho thấy không một ai tại Tehran sẵn sàng từ bỏ tham vọng hạt nhân trong điều kiện bị tấn công quân sự. Đàm phán, nếu có, sẽ phải chờ đến khi các bên đều cảm nhận được áp lực đủ mạnh để nhượng bộ - và cửa sổ thời gian đó đang thu hẹp dần theo từng ngày.

Kịch Bản 2: Mô Hình Venezuela

Kịch bản thứ hai mà Nhà Trắng đang cân nhắc, theo các nguồn tin từ trang mạng Axios, là "mô hình Venezuela": Gây sức ép đủ mạnh để loại bỏ hoặc bắt giữ lãnh đạo mới của Iran, tương tự cách Mỹ đã xử lý Tổng thống Nicolas Maduro ở Caracas đầu năm 2026. Chính Tổng thống Trump từng cảnh báo tân giáo chủ Mojtaba Khamenei "sẽ không tồn tại lâu dài".

Nhưng sự so sánh này về mặt phân tích là vô cùng khập khiễng. Venezuela là một nhà nước tập trung quyền lực vào một cá nhân, với lực lượng vũ trang hoàn toàn không thể so sánh được với của Iran. Iran là một hệ thống thể chế cách mạng đã tồn tại gần 50 năm, chịu đựng 8 năm chiến tranh tàn khốc với Iraq, nhiều đợt trừng phạt kinh tế nghiêm khắc, và các làn sóng nổi dậy trong nước - nhưng vẫn không sụp đổ. IRGC (Vệ binh Cách mạng Hồi giáo) cùng hệ thống an ninh trung ương vẫn giữ nguyên tính gắn kết và cho đến nay vẫn không có vết nứt nội bộ đáng kể nào.

Khác biệt quan trọng hơn nữa là chiều kích dân tộc chủ nghĩa. Dù một bộ phận công luận Iran có chán ghét chế độ giáo sĩ - khảo sát độc lập cho thấy khoảng 80% dân số vẫn thuộc nhóm "phản đối hoặc thờ ơ" với chính quyền - người dân Iran sẽ không chấp nhận bất kỳ sự áp đặt chính trị nào từ bên ngoài, nhất là từ Mỹ hay Israel. Lịch sử 1953, khi CIA can thiệp lật đổ Thủ tướng Mossadegh, vẫn còn in đậm trong ký ức tập thể của người Iran. Bất kỳ hành động nào có vẻ như "áp đặt chính phủ từ bên ngoài" đều sẽ tạo ra phản ứng ngược, củng cố thay vì làm suy yếu chế độ đang cai trị.

Kịch Bản 3: Sự Sụp Đổ Từ Bên Trong

Kịch bản thứ ba và cũng là kịch bản mà giới cầm quyền Mỹ - Israel tỏ ra kỳ vọng nhiều nhất là một sự chuyển đổi chế độ tại Iran: Sau 47 năm Cộng hòa Hồi giáo, áp lực quân sự kết hợp với khủng hoảng kinh tế và bất mãn xã hội sẽ kích hoạt một làn sóng nổi dậy đủ mạnh để lật đổ chính quyền giáo sĩ. Dữ liệu ủng hộ cho khả năng này không phải là không có khi một tỷ lệ không nhỏ dân số bất mãn với chế độ hiện tại trước tình hình kinh tế kiệt quệ, đồng rial mất giá thảm hại, thất nghiệp tràn lan. Thực tế là ngoài đợt biểu tình xuống đường phản đối mạnh mẽ hồi đầu năm 2026, nay các cuộc biểu tình tự phát vẫn nổ ra ở nhiều thành phố.

Nhưng theo phân tích của các nhà nghiên cứu quốc tế, "đường cong suy yếu" của chế độ Iran là một đường phi tuyến tính. Ngay cả khi cơ sở hạ tầng kinh tế tiếp tục bị phá hủy, cần có một "độ trễ thời gian" đủ dài để các cuộc biểu tình có thể hình thành và lan rộng mà không bị coi là "tay sai nước ngoài" - điều mà chính quyền Tehran luôn nhấn mạnh. Hiện tại không có tổ chức đối lập nào trong nước đủ cấu trúc và nguồn lực để lấp đầy khoảng trống quyền lực nếu chế độ suy yếu đột ngột.

Các thành phần đối lập chính quyền Iran ở bên ngoài cũng không đáng tin cậy hơn. Thái tử Reza Pahlavi được Mỹ và Israel ủng hộ nhưng không có mặt trong nước và thiếu nền tảng chính trị thực chất. Các lực lượng người Kurd tại miền Bắc Iraq, dù đang tập hợp dưới khẩu hiệu "Phụ nữ - Cuộc sống - Tự do" và tỏ ý chí sẵn sàng tham chiến, lại đối mặt với thế tiến thoái lưỡng nan: Họ cần Mỹ thiết lập vùng cấm bay nhưng thiếu niềm tin vào cam kết của Washington. Nhà nghiên cứu Hourcade đã cảnh báo việc huy động các lực lượng vũ trang từ bên ngoài can thiệp vào Iran là "vừa ngây thơ vừa nguy hiểm", bởi nó sẽ khơi dậy tinh thần dân tộc và đẩy đất nước vào hỗn loạn kéo dài.

Kịch Bản 4: Đánh Cắp Uranium

Kịch bản thứ tư, mang tính kỹ thuật quân sự cao nhất, là triển khai lực lượng đặc nhiệm vào lãnh thổ Iran để kiểm soát hoặc phá hủy kho uranium làm giàu của Tehran. Về lý thuyết, đây là cách "kết thúc chiến tranh không bằng thỏa thuận chính trị, mà bằng việc loại bỏ vật chất mối đe dọa hạt nhân". Nếu 400 kg uranium ở mức làm giàu 60% mà Tehran đang sở hữu bị tịch thu hoặc vô hiệu hóa, Tổng thống Trump có thể tuyên bố “mục tiêu cốt lõi của chiến dịch đã hoàn thành”.

Nhưng nhiệm vụ này đòi hỏi phải triển khai binh sĩ trên lãnh thổ Iran - điều mà ngay cả trong bối cảnh ưu thế quân sự tuyệt đối của Mỹ và Israel, vẫn là một rủi ro không thể chấp nhận được về mặt chính trị và chiến lược. Iran vẫn còn các lực lượng phòng thủ đáng kể, khả năng tấn công phi đối xứng và đặc biệt là ý chí kháng cự dựa trên truyền thống Shia về "cái chết vinh quang" hơn là "đầu hàng nhục nhã". Rủi ro leo thang sang một cuộc chiến bộ binh toàn diện là quá cao so với lợi ích có thể thu được.

Ngoài ra còn có "nghịch lý Đảo Kharg" mà các chiến lược gia đang tranh luận gay gắt. Hòn đảo nhỏ bé này xử lý 90 đến 95% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Washington có lý do quân sự để tấn công, nhưng lại phải kiềm chế vì một logic địa chính trị tinh tế: Chừng nào đảo Kharg còn tồn tại và bị đe dọa, Iran còn có lý do để tự kiềm chế. Phá hủy hoàn toàn hòn đảo này sẽ biến xung đột từ "ép buộc" thành "mối đe dọa hiện sinh". Một chế độ đang đối mặt với mối đe dọa hiện sinh sẽ không còn gì để mất trong việc leo thang xung đột lên tối đa, kể cả đóng cửa hoàn toàn eo biển Hormuz và tấn công toàn lực vào hạ tầng Vùng Vịnh với những tác động tiểu cực khôn lường đến kinh tế toàn cầu mà Washington cũng khó có thể chấp nhận được.

Kịch Bản 5: Rút Lui Trong Danh Dự

Kịch bản cuối cùng và từ góc nhìn chính trị ngắn hạn, có lẽ là kịch bản hấp dẫn nhất đối với Tổng thống Trump - là đơn phương tuyên bố chiến thắng và rút lui. Trung tâm phân tích Critical Threats trích dẫn các nguồn tin quân sự Mỹ - Israel cho biết khoảng 75% phương tiện phóng tên lửa đạn đạo của Iran đã bị phá hủy. Tổ hợp phòng không và hải quân của Iran gần như bị xóa sổ hoàn toàn. 15.000 mục tiêu đã bị tấn công chỉ trong hai tuần - gấp đôi quy mô chiến dịch “Shock and Awe” năm 2003 tại Iraq. Những con số này đủ để ông Trump tuyên bố trước dư luận Mỹ rằng "tên lửa và drone của Iran đã bị tiêu hủy", nhiệm vụ hoàn thành.

Áp lực thời gian đối với Washington cũng là rất thực tế. Cuộc bầu cử Quốc hội giữa kỳ tháng 11/2026 ở Mỹ đang tiến đến gần. Giá xăng tại chính nước Mỹ đã tăng mạnh do eo biển Hormuz bị Iran đe dọa phong tỏa. Tại Anh, chỉ trong chưa đầy hai tuần, giá xăng tăng 8 pence/lít và diesel tăng 17 pence/lít - những con số đủ để kích hoạt sức ép chính trị ngay lập tức từ các đồng minh châu Âu. Người tiêu dùng Mỹ đang bắt đầu cảm nhận cú sốc năng lượng. Trong bối cảnh này, mỗi ngày chiến tranh kéo dài là thêm một ngày áp lực chính trị chồng chất lên vai Nhà Trắng.

Chính sự "mập mờ" trong định nghĩa mục tiêu ban đầu của chiến dịch Epic Fury - điều mà giới quân sự phê phán là thiếu chuyên nghiệp - trớ trêu thay lại trở thành một "cánh cửa thoát hiểm" linh hoạt. Khi không có mục tiêu được xác định rõ ràng, bất kỳ kết quả nào cũng có thể được đóng khung là "thắng lợi". Tuy nhiên, điểm kẹt không thể bỏ qua là Israel. Thủ tướng Netanyahu từng tuyên bố có Washington hay không, Israel sẵn sàng can thiệp để "vĩnh viễn loại bỏ hiểm họa hạt nhân Iran". Liệu Mỹ có thể đơn phương chấm dứt chiến tranh mà không kéo theo sự sụp đổ của liên minh chiến lược với Tel Aviv?

Đảo Kharg và Thủy Lôi ở Hormuz: Hai vũ khí định hình hồi kết

Song song với các kịch bản chính trị, hai diễn biến quân sự trên thực địa đang trực tiếp định hình thời hạn mà Washington có thể duy trì chiến dịch. Thứ nhất là tin tức ngày 10/3/2026 từ CNN rằng Iran dường như đã bắt đầu thả thủy lôi tại eo biển Hormuz. Chuyên gia Stéphane Audrand từ Le Grand Continent phân tích rằng Iran chỉ cần triển khai 5% kho thủy lôi hiện có - ước tính từ 5.000 đến 6.000 quả đủ loại từ thời Liên Xô - là đủ biến eo biển này thành bãi mìn và cản trở lưu thông đường biển trong nhiều tháng.

Thủy lôi là loại vũ khí bất đối xứng hoàn hảo: Rẻ tiền, khó phát hiện, và cực kỳ tốn kém để vô hiệu hóa. Nhà nghiên cứu Elie Tenenbaum của IFRI (Pháp) nhấn mạnh rằng năng lực rà phá thủy lôi của Mỹ và đồng minh châu Âu hiện không đủ để đối phó với mối đe dọa này - đặc biệt khi bốn tàu chiến chuyên dụng rà phá mìn của Mỹ (USS Devastator, USS Dextrous, USS Gladiator, USS Sentry) đã bị cho ngừng hoạt động vào tháng 9/2025 và chưa có phương án thay thế tương đương. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ đã phải thừa nhận quân đội hiện "chưa sẵn sàng" hộ tống các tàu chở dầu qua eo biển.

Theo phân tích của ING Research, một sự gián đoạn lưu thông kéo dài trên tuyến đường biển quan trọng này có thể gây thiệt hại tương đương 1,3 tỷ thùng dầu thô. Marc-Antoine Eyl-Mazzega của IFRI kết luận: "Ngay cả khi eo biển được giải tỏa vào ngày mai, tác động đối với vận chuyển hàng hóa sẽ vẫn kéo dài suốt cả năm". Đây là công cụ chiến lược mà Tehran hiểu rõ giá trị: Trong "cuộc chiến tàu dầu" (1980-1988), Mỹ phải mất hai năm nỗ lực hoạt động sau khi chiến tranh kết thúc để làm sạch khu vực phía bắc Vịnh Ba Tư.

Thứ hai là vấn đề tấn công đảo Kharg. Ngày 14/3, Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công vào hòn đảo chiến lược này, đồng thời điều thêm tàu sân bay USS Tripoli và lực lượng Thủy quân lục chiến tới khu vực. Nhưng như đã phân tích, tấn công đảo Kharg là con dao hai lưỡi bởi nếu bị phá hủy hoàn toàn, Iran sẽ không còn gì để mất và chiến tranh có thể leo thang không kiểm soát nổi; trong khi nếu chỉ tấn công một phần, tác dụng gây sức ép có thể lại mạnh hơn so với phá hủy hoàn toàn.

Giới hạn chính trị sẽ là yếu tố quyết định

Phân tích tổng thể cho thấy giai đoạn tiếp theo của cuộc chiến không phải là ai chiến thắng trong đợt tấn công tiếp theo, mà là giới hạn chính trị của bên nào sẽ sụp đổ trước. Mỹ có dư địa lớn về mặt quân sự nhưng chịu áp lực kinh tế và bầu cử Quốc hội giữa kỳ ngày càng tăng. Israel có mức chấp nhận rủi ro cao nhất trong ba bên, sẵn sàng leo thang để đạt mục tiêu xóa sổ hoàn toàn mối đe dọa hạt nhân Iran - nhưng điều đó đồng nghĩa với việc kéo Mỹ vào một cuộc chiến dài hơi và tốn kém hơn nhiều. Iran chịu áp lực quân sự và kinh tế khủng khiếp, nhưng lại đang chơi trên sân nhà với tinh thần dân tộc được kích động mạnh, và vẫn còn vũ khí thủy lôi trong tay chưa sử dụng hết.

Nghịch lý cốt lõi của cuộc xung đột này được các nhà phân tích tóm gọn trong một nhận định: Mỹ thắng về quân sự mỗi ngày nhưng đang thua về chính trị theo thời gian. Iran thua về quân sự nhưng đang cố gắng kéo dài đủ để áp lực kinh tế và bầu cử Mỹ buộc Washington nhượng bộ địa chính trị. Và Israel, quốc gia có mục tiêu xa hơn và mức chấp nhận rủi ro cao hơn cả hai, đang đóng vai người duy nhất trong liên minh không cần lối thoát nhanh.

Cuộc chiến Iran hiện nay vì vậy không đơn thuần là một xung đột khu vực. Nó đang là phép thử cân não của toàn bộ kiến trúc trật tự thế giới hậu Chiến tranh Lạnh: Khả năng của một siêu cường trong việc duy trì sức mạnh cưỡng chế mà không bị sa lầy; khả năng của một nhà nước phi phương Tây trong việc chịu đựng áp lực quân sự tối thượng mà không sụp đổ; và khả năng của hệ thống kinh tế toàn cầu trong việc hấp thụ cú sốc mà không tái cấu trúc hoàn toàn. Câu trả lời cho tất cả những câu hỏi đó đang được viết ra từng ngày tại Tehran, Washington và Tel Aviv.