#38 - Quan hệ Việt - Nhật sau chuyến thăm của Thủ tướng Takaichi: Hướng tới một Kiến trúc Hợp tác Thế hệ mới
Ngô Hoàng
Khi Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae bước lên bục phát biểu tại Đại học Quốc gia Hà Nội chiều ngày 2 tháng 5 năm 2026, bà không chỉ mang theo một bài diễn văn chính sách mà còn mang theo bản thiết kế cho một chương mới trong quan hệ Việt Nam – Nhật Bản. Phái đoàn đi cùng quy tụ đầy đủ các đầu mối từ Văn phòng Nội các, Hội đồng An ninh Quốc gia đến các bộ trụ cột - ngoại giao, kinh tế công nghiệp, quốc phòng, hạ tầng và năng lượng - cho thấy đây là cuộc triển khai hợp tác ở cấp độ tổng thể.
Chuyến thăm diễn ra đúng dịp kỷ niệm 10 năm sáng kiến "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở" (FOIP) do cố Thủ tướng Abe Shinzo khởi xướng, và chỉ vài tuần sau khi ban lãnh đạo mới của Việt Nam nhậm chức. Việt Nam cũng là quốc gia đầu tiên bà Takaichi đến thăm sau chiến thắng bầu cử áp đảo tháng 2/2026 - chiến thắng lớn nhất của một Thủ tướng Nhật kể từ sau Thế chiến II. Bà cũng là nhà lãnh đạo nước ngoài đầu tiên gọi điện chúc mừng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sau khi Tổng Bí thư được bầu đồng thời làm Chủ tịch nước - những sự lựa chọn nói lên tất cả về vị trí của Hà Nội trong chiến lược đối ngoại của Tokyo.
Truyền thông quốc tế - từ Bloomberg đến Nikkei Asia, từ Al Jazeera đến Taipei Times, từ Jiji Press đến Yomiuri Shimbun, tất cả đều đồng loạt đánh giá bài phát biểu trên của nữ Thủ tướng Nhật Bản đầu tiên là sự kiện mang tính bước ngoặt, chứ không phải bài nói Ngoại giao thường nhật. Bloomberg dùng cụm "Bài phát biểu mang tính bước ngoặt" (landmark speech); Nikkei Asia nhấn mạnh "Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đổi mới"; The Japan Times ghi nhận bà Takaichi cam kết vai trò "Chủ động hơn bao giờ hết" cho Nhật Bản trong khu vực.
TỪ VŨ TRỤ ĐẾN LÒNG ĐẤT: PHỔ HỢP TÁC RỘNG CHƯA TỪNG CÓ
Bài phát biểu của bà Thủ tướng Takaichi tại Đại học quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) được thiết kế theo cấu trúc đặc biệt ấn tượng: Mở đầu bằng hình ảnh Cầu Nhật Bản 400 năm tuổi ở Hội An để gợi chiều sâu lịch sử, chuyển sang AirPods và Nintendo Switch 2 - những sản phẩm toàn cầu giờ đây mang nhãn "Made in Vietnam" - để khẳng định tính hiện đại của quan hệ, rồi nâng dần từ mặt đất lên tận vũ trụ.
Bà Takaichi dành phần quan trọng để nói về Trung tâm Vũ trụ Quốc gia Việt Nam - được phát triển bằng vốn ODA của Nhật Bản và khai trương tháng 3/2026 tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Vệ tinh quan sát Trái Đất LOTUSat-1, vệ tinh đầu tiên do Việt Nam sở hữu, đang được một công ty Nhật chế tạo. Bà hình dung "Một tương lai nơi hai quốc gia cùng nắm tay dẫn đầu trong khám phá vũ trụ" - và trích dẫn "Space Brothers" (người anh em vũ trụ) với thông điệp "Khi lạc lối, hãy chọn điều mang lại niềm vui" để kết nối với thế hệ sinh viên Việt Nam, một phong cách cá nhân hóa khác biệt với các Thủ tướng Nhật tiền nhiệm.
Từ vũ trụ, bà Takaichi chuyển xuống "gạo của công nghiệp" - bán dẫn. Chương trình Kỹ sư công nghệ Chip bán dẫn vừa được thành lập tại Trường Đại học Việt - Nhật (thuộc ĐHQGHN) sẽ đào tạo nhân tài không chỉ cho hai nước mà cho cả khu vực. Rồi đến "vitamin của công nghiệp" - đất hiếm - với cam kết thúc đẩy hợp tác công–tư cụ thể, giúp Việt Nam nâng cao năng lực chế biến tài nguyên chiến lược.
Phổ hợp tác trải rộng như vậy - từ công nghệ vũ trụ, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo đến khoáng sản chiến lược và năng lượng - cho thấy mối quan hệ hợp tác Việt - Nhật đã vượt xa khuôn khổ ODA truyền thống để bước vào giai đoạn đồng sáng tạo công nghệ và chia sẻ lợi ích chiến lược. Truyền thông Nhật - từ NHK, Yomiuri Shimbun đến Mainichi Shimbun - cùng đánh giá bài phát biểu của bà nữ Thủ tướng Nhật Bản là cột mốc mở ra giai đoạn mới trong chiến lược khu vực, nơi Đông Nam Á và đặc biệt Việt Nam được đặt ở vị trí then chốt.
AN NINH KINH TẾ: TRỤ CỘT MỚI ĐƯỢC THỂ CHẾ HÓA
Kết quả quan trọng nhất của chuyến thăm là việc hai bên ra "Danh mục các hạng mục hợp tác ưu tiên về an ninh kinh tế" - một văn bản riêng biệt, tách khỏi tuyên bố chung thông thường, lần đầu xuất hiện trong lịch sử quan hệ Nhật - Việt. Đây là bước thể chế hóa mang tính bước ngoặt: An ninh kinh tế chính thức trở thành trụ cột mới bên cạnh các lĩnh vực hợp tác truyền thống.
Danh mục bao trùm năm lĩnh vực: Năng lượng, khoáng sản chiến lược, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và vũ trụ. Mỗi lĩnh vực đều có nội dung cụ thể và dự án hành động, không chỉ dừng ở tuyên bố chung chung. Al Jazeera dẫn lời bà Takaichi tại họp báo rằng hai bên đã xác định an ninh kinh tế là lĩnh vực ưu tiên mới, và nhất trí tăng cường phối hợp đảm bảo nguồn cung khoáng sản chiến lược ổn định.
Trong lĩnh vực năng lượng, sáng kiến POWERR Asia (Đối tác Khả năng Chống chịu Năng lượng và Tài nguyên châu Á) - được Thủ tướng Takaichi khởi động trước chuyến thăm với sự tham gia của 16 quốc gia châu Á - đã có dự án đầu tiên: hỗ trợ tài chính qua NEXI cho việc mua dầu thô phục vụ Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn. Đây là liên doanh Nhật - Việt trị giá 9 tỷ USD, sản xuất khoảng 35% sản lượng xăng dầu cả nước, đóng vai trò sống còn trong chuỗi cung ứng năng lượng quốc gia. Bà Takaichi cũng cam kết các biện pháp trung và dài hạn: xây dựng hệ thống dự trữ dầu khu vực, thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, và phát triển nhiên liệu sinh học, điện mặt trời thế hệ mới, năng lượng hạt nhân và LNG bằng công nghệ Nhật Bản.
Về AI, hai bên ký Biên bản ghi nhớ hợp tác giữa Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản với Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, mở đường phát triển mô hình AI ngôn ngữ bản địa và mô hình nền tảng chuyên ngành phù hợp với đặc thù ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam - bước đi có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh Sáng kiến đồng sáng tạo AI ASEAN - Nhật Bản đang được triển khai trên toàn khu vực.
HÀNH LANG SỐ FOIP: HẠ TẦNG CHO KỶ NGUYÊN MỚI
Một trong những sáng kiến hoàn toàn mới được bà Takaichi công bố lần đầu tại Hà Nội là "Khái niệm Hành lang số FOIP" - chương trình phát triển hạ tầng truyền thông số xuyên khu vực bao gồm cáp ngầm biển, mạng di động thế hệ mới Open RAN, truyền thông vệ tinh và mạng quang toàn phần. Thủ tướng Takaichi nhấn mạnh sẽ tận dụng công nghệ tiên tiến và uy tín của Nhật Bản để triển khai trên toàn khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Truyền thông Hàn Quốc (Newspim, Withcar) nhận định Hành lang số FOIP thực chất là đối trọng với các sáng kiến hạ tầng số khác trong khu vực - nơi cuộc cạnh tranh công nghệ đang chuyển từ phần cứng sang hạ tầng kết nối. Đối với Việt Nam, đây là cơ hội trở thành trung tâm kết nối hạ tầng số tại Đông Nam Á lục địa - vị trí chiến lược mà địa lý đã sẵn sàng nhưng cần đầu tư công nghệ để hiện thực hóa.
Trong bài phát biểu, bà Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae cũng đề cập trực tiếp đến việc mở rộng CPTPP - với Việt Nam đang giữ vai trò Chủ tịch luân phiên năm 2026 - và nêu ưu tiên khởi động quy trình gia nhập cho Philippines, Indonesia và Các Tiểu vương quốc Ả-rập Thống nhất (UAE). Bà cũng nhấn mạnh nhu cầu cập nhật quy tắc, đảm bảo sân chơi bình đẳng có tính đến các yếu tố ngoài giá cả - một cách tiếp cận nhằm xây dựng môi trường thương mại công bằng, minh bạch và không bị bóp méo.
Đây là cơ hội để Hà Nội phát huy vị thế chủ tịch CPTPP, phối hợp với Tokyo định hình nghị trình mở rộng theo hướng có lợi cho ASEAN, đồng thời chuẩn bị cho vai trò chủ nhà APEC 2027 - nơi an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng và AI có thể trở thành chủ đề trung tâm. Taipei Times ghi nhận đây là cách bà Takaichi kêu gọi luật chơi mới mà không tạo đối đầu trực tiếp - ngôn ngữ đủ rõ ràng để được hiểu nhưng đủ khéo léo để không gây phản ứng bất lợi.
NỀN TẢNG SÂU RỘNG VÀ BƯỚC TIẾN MỚI
FOIP 2.0 và các sáng kiến mới hạ cánh xuống một mối quan hệ đã có nền tảng vững chắc. Nhật Bản hiện là nhà cung cấp ODA lớn nhất, đối tác hợp tác lao động lớn nhất, nhà đầu tư lớn thứ ba với 78,6 tỷ USD vốn đăng ký, và đối tác thương mại lớn thứ tư của Việt Nam. Kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 52 tỷ USD năm 2025, riêng tháng 1/2026 tăng 27,7%. Khoảng 680.000 người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc tại Nhật - cộng đồng người Việt lớn thứ hai ở nước ngoài. Hai bên đặt mục tiêu nâng kim ngạch thương mại lên 60 tỷ USD vào năm 2030.
Hai cuộc hội đàm cấp cao ngày 2/5 - với Thủ tướng Lê Minh Hưng và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - đều khẳng định ý định tiếp tục tăng cường "Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á và thế giới". Nikkei Asia ghi nhận Tổng Bí thư Tô Lâm gọi cố Thủ tướng Abe và nhiều chính trị gia Nhật là "những người bạn vĩ đại của Việt Nam", đồng thời nhắc lại bản thân đã nhiều lần đến thăm Nhật Bản trước khi nhậm chức - cho thấy chiều sâu cá nhân trong quan hệ cấp cao.
Hai bên ký sáu thỏa thuận hợp tác về hạ tầng, nông nghiệp, vũ trụ, AI-công nghệ thông tin, biến đổi khí hậu và phòng chống thiên tai. Asahi Shimbun nhấn mạnh hai bên cũng công bố văn bản chung về tăng cường hợp tác chuỗi cung ứng năng lượng và khoáng sản chiến lược nhằm đa dạng hóa nguồn cung - một sản phẩm thể chế mới mang tính cụ thể hiếm thấy trong ngoại giao song phương.
Đặc biệt, Thủ tướng Takaichi đã chính thức mời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm Nhật Bản trong năm 2026 và hai bên đã nhất trí phối hợp thời điểm. Nếu thành hiện thực, đây sẽ là sự kiện ngoại giao cấp cao nhất giữa hai nước trong năm, mở ra khả năng nâng tầm hợp tác lên một mức mới - có thể bao gồm tuyên bố chung mang tầm chiến lược về an ninh kinh tế và lộ trình phát triển bán dẫn, AI, năng lượng giai đoạn 2026 - 2030.
Bên cạnh những bước tiến, hai bên cũng thẳng thắn trao đổi về các vấn đề cần tháo gỡ: Cải thiện môi trường đầu tư, giải quyết vướng mắc cho doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động tại Việt Nam, và tăng cường bảo vệ sở hữu trí tuệ. AFP và Al Jazeera đều ghi nhận sự thẳng thắn này - phản ánh mức độ tin cậy trong quan hệ, vì chỉ những đối tác thực sự gần gũi mới đặt vấn đề trực diện như vậy.
NHÌN VỀ PHÍA TRƯỚC
Chuyến thăm Việt Nam vừa qua của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đánh dấu bước chuyển chất lượng trong quan hệ Việt - Nhật. Nếu giai đoạn trước tập trung vào ODA, thương mại và đầu tư truyền thống, giai đoạn mới mở ra kiến trúc hợp tác thế hệ mới với an ninh kinh tế làm xương sống - bao trùm năng lượng, khoáng sản chiến lược, bán dẫn, AI, vũ trụ và hạ tầng số. Ba sáng kiến hoàn toàn mới - POWERR Asia, Hành lang Số FOIP, Sáng kiến Đồng sáng tạo AI - cùng dự án hành động ngay lập tức tại Nghi Sơn cho thấy đây là kiến trúc hành động chứ không chỉ tuyên bố.
Việt Nam đang ở vị thế thuận lợi hiếm có: Được Nhật Bản - nền kinh tế lớn thứ tư thế giới - coi là "Đối tác không thể thiếu" và chọn làm nơi công bố tầm nhìn chiến lược khu vực. Với tư cách chủ tịch CPTPP năm 2026 và đăng cai APEC 2027, Hà Nội có sân chơi để phát huy vị thế này, biến cam kết chiến lược thành lợi ích thực trong các lĩnh vực chế biến đất hiếm, phát triển bán dẫn, AI bản địa và hạ tầng số.
Câu nói của bà Takaichi trong bài phát biểu: "Nhật Bản có FOIP của riêng mình; Việt Nam có FOIP của riêng mình, nhưng tất cả cùng phấn đấu vì hòa bình và thịnh vượng khu vực, tay trong tay" là hình ảnh đẹp nhất cho quan hệ đối tác bình đẳng mà hai nước đang xây dựng: mỗi bên giữ bản sắc và lợi ích riêng, nhưng cùng hướng về một tương lai chung thịnh vượng hơn.
