#33 - Xung Đột Iran-Mỹ 2026: Lý Thuyết Chiến Thắng Của Các Bên
Đinh Nho Minh
Nếu Mỹ không sử dụng quân bộ số lượng lớn hoặc nuôi dưỡng lực lượng vũ trang đối lập đủ mạnh thì chính quyền đương nhiệm của Iran nhiều khả năng sẽ sống sót và tái xây dựng kho vũ khí tấn công (tên lửa đạn đạo và drones), nhưng chắc chắn sẽ suy yếu rất nhiều, khả năng xây dựng lại chương trình hạt nhân là một dấu hỏi lớn. Mỹ và Israel tuy bước đầu thành công trong việc ám sát Giáo chủ Khameinei và lãnh đạo cấp cao, cũng như làm suy yếu năng lực quân sự của Iran, nhưng khó có thể đạt được mục tiêu thay đổi thể chế.
Lý thuyết chiến thắng của Iran: chỉ có một
Mục tiêu của chính quyền Iran có thể gói gọn trong vài chữ: sống sót cho đến khi Mỹ và Israel ngưng chiến dịch và tránh bị lật đổ. Mặc dù Giáo chủ Khameinei đã bị ám sát ngay trong đòn tấn công mở đầu, chính quyền Iran nếu sống sót qua chiến dịch thì vẫn có thể tái tổ chức và bầu ra lãnh đạo mới. Iran có thể xây dựng lại được chương trình hạt nhân và kho vũ khí tấn công, nhưng điều kiện tiên quyết là chính quyền đương nhiệm của Iran phải sống sót và không bị lật đổ từ cả bên trong lẫn bên ngoài.
Để thúc đẩy được Mỹ và Israel kết thúc chiến dịch, Iran đang tích cực tấn công các mục tiêu kinh tế của các nước Arab (Saudi Arabia, UAE, Oman, Qatar, Bahrain, Jordan). Các mục tiêu này bao gồm cơ sở sản xuất dầu khí, LNG, sân bay, dịch vụ du lịch,… Iran hi vọng rằng nếu cuộc chiến tiếp tục kéo dài, các nước đồng minh sẽ chịu thiệt hại nặng nề về kinh tế (ví dụ: không xuất khẩu dầu được, mất chuyến bay và du lịch) và phải gây sức ép buộc Mỹ xuống thang. Tất nhiên, chiến thuật này cũng có thể phản tác dụng và khiến các nước vùng Vịnh tham gia tấn công Iran. Ngoài ra, đúng như dự báo, Iran đang tìm cách phong tỏa eo biển Hormuz bằng mìn, tên lửa chống hạm và drone. Mặc dù Mỹ đã vô hiệu hóa hải quân Iran, nhưng nguy cơ từ chiến tranh khiến nhiều tàu chở hàng không dám đi qua eo biển, dẫn đến tắt nghẽn nguồn cung và giá cả leo thang.[1] Về lâu dài, việc này sẽ gây sức ép cả về kinh tế lẫn hình ảnh với Mỹ.
Figure 1: Sân bay Quốc tế Dubai bị tấn công bởi Iran.
Nguồn ảnh: Altaf Qadri/Associated Press
Ngoài ra, biết rằng sẽ không thể làm chủ bầu trời và nguy cơ bị đánh “chặt đầu” (tiêu diệt lãnh đạo và tướng lĩnh), Iran cũng đã ủy quyền cho các đơn vị chủ động tấn công mục tiêu đã được chọn sẵn, nhằm đảm bảo khả năng phản công kể cả nếu đường dây liên lạc và chuỗi chỉ huy đã bị cắt đứt. Các đơn vị tên lửa và drone cũng sử dụng nhiều chiến thuật như phân tán lực lượng, ngụy trang, trốn dưới hầm, sử dụng bệ phóng di động… để tránh bị tiêu diệt. Nhiều khả năng Iran cũng đang giữ lại lực lượng để dùng cho lâu dài, với hi vọng chờ đánh mục tiêu chính trị lớn cũng như ra tín hiệu cho thấy khả năng sẵn sàng kéo dài cuộc chiến. Một phương án trả đũa và đạt mục tiêu nữa của Iran là sử dụng các nhóm khủng bố ở Mỹ và các nước đồng minh. Mặc dù vẫn chưa xảy ra vụ khủng bố nào nhưng đây cũng là một khả năng không thể loại trừ.
Cuối cùng, Iran sẽ phải tích cực công tác truyền thông trên mạng xã hội, tin tức và tại các diễn đàn quốc tế nhằm lên án chiến dịch của Mỹ và Israel là xâm phạm chủ quyền, tấn công vô cớ và giết dân thường. Công tác này sẽ góp phần giúp dư luận gây sức ép với Mỹ và Israel phải ngưng chiến dịch.
Lý thuyết chiến thắng của liên quân Mỹ-Israel: có rất nhiều
Chính quyền Trump và Netanyahu đã đặt ra nhiều mục tiêu chính cho cuộc chiến này:
1) Lật đổ thể chế Iran đương nhiệm
2) Phá hủy chương trình hạt nhân Iran.
3) Phá hủy kho vũ khí tấn công của Iran, bao gồm tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (drone).
4) Ngăn chặn chính quyền Iran đàn áp người dân.
5) Phá hủy Hải quân Iran nhằm ngăn chặn khả năng phong tỏa eo biển Hormuz.
6) Ngăn chặn khả năng hỗ trợ và tài trợ các tổ chức khủng bố của Iran.
Đây là một set rất nhiều mục tiêu khác nhau, dẫn đến liên quân Mỹ-Israel cũng phải phân tán bom và tên lửa cho nhiều đối tượng khác nhau.
Bảng 1. Các mục tiêu và đối tượng tấn công tương ứng của Mỹ và Israel ở Iran
Ngoài ra, các mục tiêu này có thể chồng chéo và đi ngược nhau. Ví dụ, nếu chính quyền Iran hiện tại đồng ý kí thỏa thuận không làm giàu hạt nhân với Mỹ (mục tiêu 2), Mỹ sẽ phải bỏ mặc mục tiêu 1 và 4. Các đồng minh Mỹ sẽ có những ưu tiên khác so với Mỹ. Israel luôn nhấn mạnh việc cần có một thể chế mới bớt thù địch với Iran hơn, cũng như phá hủy chương trình hạt nhân và đạn đạo vốn đe dọa sự tồn vong của Israel.
Để phòng thủ chống lại các cuộc tấn công tên lửa và drone từ Iran, Mỹ và đồng minh sử dụng cả phương án thụ động và chủ động. Về mặt thụ động, Mỹ và đồng minh triển khai các hệ thống phòng thủ tên lửa và phòng không, cũng như sử dụng máy bay bắn hạ drone. Tuy nhiên, lưới phòng không này không thể chặn 100% các cuộc tấn công, nguy cơ cạn kiệt nguồn tên lửa đánh chặn nếu Iran tiếp tục kéo dài tấn công, cũng như chi phí đắt đỏ (ví dụ: một tên lửa đánh chặn Patriot 4 triệu đô đánh chặn 1 drone 20 nghìn đô của Iran).[2] Vì vậy, Mỹ và Israel cũng chủ động tìm và diệt các bệ phóng và lực lượng Iran. Việc tiêu diệt lực lượng Iran vận hành tên lửa và drone cũng có giá trị không kém việc phá hủy bệ phóng, do các lực lượng này cũng cần thời gian để xây dựng và huấn luyện.
Một số ý kiến cũng cho rằng Mỹ và Israel sẽ sử dụng lực lượng đặc nhiệm để tấn công hoặc thậm chí chiếm các thành phố ven biển của Iran (đặc biệt là Bandar Abbas) nhằm ngăn chặn khả năng phong tỏa eo biển Hormuz cũng như chiếm các mỏ dầu. Mục tiêu đầu khả thi hơn, nhưng mục tiêu thứ hai sẽ rất khó khăn, do Iran chắc chắn sẽ tìm cách chiếm lại và thực hiện các cuộc tấn công bằng tên lửa và drone vào mỏ dầu.
Đã có nguồn tin cho biết CIA sẽ vũ trang lực lượng người Kurds ở dọc biên giới Iran-Iraq để châm ngòi nổi dậy hoặc làm suy yếu chính quyền Iran. Mặc dù việc này sẽ khó và tốn nhiều thời gian, một phần do lực lượng người Kurrds ở Iran chưa có nhiều nguồn lực và ảnh hưởng. Lực lượng này cũng lo ngại Mỹ sẽ có thể lại bỏ rơi người Kurds giống như ở Syria và Iraq trước đây. Tuy nhiên, có lẽ kế hoạch hỗ trợ lực lượng đối lập trên bộ có khả năng cao nhất trong việc đạt được mục tiêu thay đổi thể chế Iran.
Một yếu tố quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu trên là sự ủng hộ trong nước Mỹ. Tổng thống Trump bắt đầu chiến dịch mà không hề thông qua Quốc hội, gây ra nhiều phản đối từ dư luận trong nước. Việc kéo dài cuộc chiến sẽ không có lợi cho ông Trump, đặc biệt là nếu dư luận trong nước cảm thấy ông đang không đạt được mục tiêu. Tuy nhiên, cắt ngắn chiến dịch cũng sẽ có thể khiến ông Trump không đạt được mục tiêu để ra (mặc dù ông có thể cố thuyết phục dư luận là chiến dịch đã hoàn thành nhiệm vụ). Trước mắt, chính quyền Trump cũng đã có những động thái để xoa dịu dư luận như cảnh báo về chương trình tên lửa đạn đạo liên lục địa (có thể bay tới Mỹ) của Iran, báo cáo các thành viên chủ chốt trong Quốc hội và đưa ra khung thời gian 4-5 tuần.
Ai sẽ đạt được mục tiêu của mình?
4 mục tiêu của Mỹ và Israel trong xung đột này quá tham vọng, đặc biệt là nếu chỉ sử dụng không quân. Giáo sư Robert Pape từ Đại học Chicago nghiên cứu các trường hợp sử dụng không quân để đạt được mục tiêu (quân Đồng Minh với Đức và Nhật trong Thế chiến II, Mỹ với Trung Quốc trong Chiến tranh Triều Tiên, Mỹ với Việt Nam trong 12 ngày đêm Điện Biên Phủ trên không,…) trong cuốn Bombing to Win: Air Power and Coercion in War và chỉ ra rằng nếu không có lục quân thì khó mà đạt được mục tiêu thay đổi chính quyền và ép đối phương thỏa hiệp. Theo lý thuyết, việc Iran bị “cắt đầu” khiến thỏa thuận kết thúc cuộc chiến khó hơn, do Iran chưa có lãnh đạo mới có đủ uy quyền để thay mặt ra quyết định. Ngoài ra, sau khi kết thúc cuộc chiến, lãnh đạo mới của Iran có thể còn chống Mỹ và Israel quyết liệt hơn do trải nghiệm từ xung đột. Ném bom để thay đổi thể chế mà không có lục quân cũng vô cùng khó, đặc biệt do không có lực lượng đối lập đủ mạnh ở Iran. Chưa kể, ném bom có thể khiến tỉ lệ ủng hộ chính quyền và lòng tự tôn dân tộc tăng cao hơn, đặc biệt nếu dân thường và cơ sở dân sự bị trúng bom. Tất nhiên nếu Mỹ sử dụng lục quân chính quy thì khả năng lật đổ chính quyền Iran sẽ cao hơn, nhưng chắc chắn sẽ thương vong cao (đặc biệt do địa hình đồi núi của Iran khiến cửa ngõ vào Tehran rất hẹp) [3] nguy cơ bị sa lầy từ phiến quân kháng chiến (giống hệt Iraq và Afghanistan). Trên hết, dư luận Mỹ lúc này không mặn mà với việc đổ bộ quân (boots on the ground) một chút nào do kí ức từ Iraq và Afghanistan, cũng như do lời hứa của Tổng thống Trump khi tranh cử.[4]
Ngoài ra, cần phải lưu ý Iran hiện không chỉ là tập trung duy nhất của Mỹ, mà còn cả Trung Quốc và Nga. Chiến dịch của Mỹ tại Iran chắc chắn sẽ giảm dự trữ đạn dược của Mỹ cho các chiến trường khác (đặc biệt là tên lửa đánh chặn), cũng như phân tán lực lượng (hiện Mỹ đang phải sử dụng 2 tàu sân bay cho chiến dịch, trong khi thường Mỹ chỉ triển khai tối đa 6 tàu sân bay cùng một lúc). Đây là một yếu tố lớn mà Mỹ cần phải cân nhắc trong việc có nên kéo dài cuộc chiến không.
Nhìn chung, chính quyền Iran sẽ bị suy yếu rất nhiều sau xung đột, chương trình hạt nhân sẽ phải mất thời gian mới xây dựng lại được. Tuy nhiên, nếu Mỹ không sử dụng quân bộ chính quy để lật đổ chính quyền hoặc nuôi dưỡng lực lượng đối lập vũ trang đủ mạnh[5] thì khả năng chính quyền Iran sống sót rất cao. Trong vài tháng hoặc năm tới, Iran có thể tái xây dựng lực lượng tên lửa đạn đạo và drone. Nội bộ Iran chắc chắn cũng không mặn mà với việc kí thỏa thuận hạt nhân do lo ngại Mỹ lại trở mặt, khiến mối lo ngại về chương trình hạt nhân của Iran không bao giờ được giải quyết triệt để. Một kịch bản có thể xảy ra đó là Mỹ và Israel sẽ liên tục phải mở chiến dịch Epic Fury/Roaring Lion 2.0, 3.0, x.0 để hạn chế năng lực hạt nhân và đạn đạo của Iran. Với Israel, đây là một kịch bản có thể chấp nhận được, do nước này đã quen với việc thường phải ném bom để hạn chế khả năng đối phương. Với Mỹ, điều này có thể đi ngược lại với mong muốn tái tập trung vào các khu vực khác như Tây Bán Cầu và Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.
—
[1] Cuộc chiến đã khiến phí bảo hiểm tàu qua eo biển Hormuz tăng phi mã. Tổng thống Trump cho biết sẽ cho tàu chiến hộ tống tàu chở hàng qua eo biển Hormuz cũng như hỗ trợ bảo hiểm, nhưng hiện vẫn chưa có kế hoạch cụ thể.
[2] Mỹ và Israel đang nghiên cứu và triển khai các phương án rẻ hơn để đánh chặn drone và tên lửa như sử dụng laser, ví dụ như Iron Beam của Israel.
[3] Để đánh được đến Tehran, Mỹ sẽ cần phải đổ bộ lên bờ biển phía Nam, tiến vào Shiraz, Kerman hoặc Hoang mạc Muối lớn. Tuy nhiên, những đường này đều nằm rất dễ bị phục kích hoặc chặn tiếp tế.
[4] Giai đoạn 2001-2003, Tổng thống Bush đã thuyết phục thành công Quốc hội và dư luận ủng hộ tấn công Afghanistan và Iraq do vụ khủng bố 11 tháng 9, cũng như do chính quyền Bush đã dành rất nhiều thời gian để dọn đường dư luận trước khi tấn công lật độ chính quyền Saddam Hussein.
[5] Có nguồn tin cho biết CIA đang lên kế hoạch vũ trang cho lực lượng người Kurd ở phía Tây Bắc Iran.
Đinh Nho Minh hiện đang học Thạc sĩ Chính sách công về quan hệ quốc tế tại trường Harvard Kennedy, ĐH Harvard. Lĩnh vực quan tâm nghiên cứu của tác giả bao gồm an ninh quốc phòng và cạnh tranh nước lớn.
