#31 - Chiến trường Nga-Ukraine: Nhìn lại sau 4 năm

Đinh Nho Minh

Ngày 24/2/2026 chính thức đánh dấu 4 năm kể từ khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine. Chiến sự đã khiến khoảng 2 triệu người thương vong, trong đó có 150 nghìn dân thường thiệt mạng, 41 nghìn dân thường bị thương và hàng triệu người phải sơ tán hoặc sống trong tình trạng mất năng lượng thường xuyên. Xung đột tưởng chừng nhanh chóng và dễ dự đoán lại đang ngày càng bế tắc và khó lường. Mới đầu cuộc chiến, ai cũng nghĩ rằng Nga với lực lượng áp đảo và hiện đại sẽ nhanh chóng lấy được Kiev và giành quyền kiểm soát Ukraine. Tuy nhiên, sau khi Nga gặp nhiều thất bại do yếu kém trong kế hoạch tác chiến và hậu cần, điển hình như trận đánh sân bay Hostomel và Ukraine phản công cuối năm 2022, các chuyên gia lại cho rằng Nga sẽ sớm thất bại hoặc phải dùng vũ khí hạt nhân chiến thuật để gỡ lại. Phương Tây ngày càng lạc quan hơn về khả năng chiến thắng của Ukraine, đặc biệt sau đà phản công năm 2022 và việc được trang bị các vũ khí hiện đại, kèm theo hỗ trợ tình báo từ Mỹ. Các dự đoán lại một lần nữa thay đổi sau khi Ukraine thất bại trong cuộc phản công 2023. Từ đây, xung đột bắt đầu trở thành cuộc chiến tiêu hao, với thay đổi thực địa diễn ra rất chậm.

Vai trò của vũ khí không người lái

Mặc dù nhiều xung đột như nội chiến Syria, Armenia-Azerbaijan, Israel-Hamas đã sử dụng vũ khí không người lái (UAS), không một cuộc chiến nào mà vai trò của UAS trở nên tối quan trọng như xung đột Nga-Ukraine. Các công nghệ UAS trên chiến trường Ukraine có thể trở nên lạc hậu chỉ sau một ngày. Quân đội nhiều nước, kể cả những cường quốc như Mỹ và Trung Quốc, cũng phải gấp rút đánh giá lại năng lực sử dụng và chống drone của mình cũng như tích cực quan sát chiến trường Ukraine.

Mới đầu cuộc chiến, Ukraine sử dụng UAS rất thành công và linh hoạt nhằm khắc phục thua thiệt về quân số và lực lượng. Các máy bay không người lái giá rẻ được người Ukraine chế lại hành loạt thành vũ khí chống tăng hoặc người cực kì hiệu quả. Tuy nhiên, Nga cũng đã nhanh chóng bắt nhịp, điều trang thiết bị chống UAS (như máy gây nhiễu và súng chống drone) cũng như huy động ưu thế về nguồn lực kinh tế và dân số để sản xuất UAS hàng loạt và tuyển thêm quân. Giờ đây, Nga đã sản xuất được nhiều UAS hơn Ukraine và đang sử dụng chúng hàng ngày để tấn công chiến lược các thành phố, cơ sở hạ tầng, hậu cần, hậu phương, cũng như tiêu hao lực lượng Ukraine. Nga hi vọng kế hoạch này sẽ dần khiến người Ukraine nản chí và buộc phải xuống thang, chấp nhận kí hiệp định hòa bình công nhận chủ quyền của Nga với các lãnh thổ đã lấy được. Đổi lại, Ukraine cũng sử dụng UAS để tấn công cả lực lượng Nga tại Ukraine và hậu phương Nga, đặc biệt là cơ sở hạ tầng năng lượng và dầu mỏ nhằm làm gián đoạn khả năng huy động nguồn lực kinh tế cho quân sự. Vũ khí UAS không chỉ phục vụ mục tiêu quân sự mà còn cả mục tiêu chính trị, giúp quảng bá sự sáng tạo và đột phá của người Ukraine trong cuộc chiến. Những vụ tấn công táo bạo bằng UAS vào sâu trong lãnh thổ Nga, đặc biệt là nhằm vào lực lượng máy bay ném bom hạt nhân vào tháng 6 năm 2025, giúp thuyết phục các đồng minh phương Tây về hi vọng chiến thắng của Ukraine, từ đó tiếp tục tăng cường viện trợ quân sự và kinh tế.

Trên chiến trường, sự xuất hiện của UAS đã khiến nhiều nơi, đặc biệt là những khu đất trống, trở thành “vùng đất không người” (no man’s land). Bất cứ ai lính nào tìm cách di chuyển qua những lãnh thổ này thường nhanh chóng bị UAS phát hiện và tiêu diệt. UAS đã biến xung đột trở thành chiến tranh tiêu hao, chiến tranh chiến hào hệt như Thế chiến Thứ nhất.

Ukraine mất đất mỗi ngày…

Sau những thất bại vào giai đoạn đầu xung đột, Nga đã tái tổ chức và tận dụng lợi thế về dân số và nguồn lực kinh tế để huy động lực lượng. Thay vì cố tổ chức đánh chớp nhoáng thông qua hiệp đồng binh chủng (bộ binh kèm thiết giáp và không quân), Nga chuyển sang tập trung bộ binh để tiến công chậm. Nga cũng thường sử dụng ưu thế quân số để đánh nhiều điểm trên tiền tuyến, tìm điểm yếu trong phòng tuyến của Ukraine rồi gọi thêm lực lượng cơ động và pháo binh để tập trung đánh dứt điểm. Ưu thế quân số và nguồn lực đóng vai trò vô cùng trong một cuộc chiến tiêu hao.

Trong khi đó, Ukraine, với lực lượng ít ỏi hơn và khó khăn trong việc động viên thêm quân, đang gặp khó khăn bảo vệ tiền tuyến dài khoảng 1250 kilomet. Thiếu hụt nhân sự khiến lực lượng tiền tuyến Ukraine phải trực chiến dài ngày và liên tục di chuyển tới các mục tiêu tấn công mới của quân Nga để củng cố lực lượng, gây mệt mỏi cả về thể chất lẫn tinh thần binh sĩ. Đạn dược và trang thiết bị của lực lượng Ukraine cũng đang dần thiếu hụt so với Nga, khiến Ukraine nhiều lúc phải rút khỏi vị trí để bảo toàn lực lượng. Tuy nhiên, không có khả năng cao phòng tuyến của Ukraine sẽ sụp đổ trong thời gian tới do vai trò của drone trong việc phát hiện và tiêu diệt các mũi đột phát của Nga.

…nhưng tổn thất với Nga cũng lớn

Nền kinh tế của Nga cũng chịu sức ép lớn. Thứ nhất, nền kinh tế phải huy động cho chiến tranh, dẫn đến thuế và lạm phát cao. Thứ hai, lực lượng Ukraine liên tục tiến hành các cuộc tấn công tầm xa vào nguồn thu kinh tế lớn của Nga là dầu mỏ và khí đốt. Thứ ba, phương Tây tiếp tục các lệnh trừng phạt kinh tế với Nga, đặc biệt là vào nguồn thu năng lượng. Mặc dù Nga đang vận hành “hạm đội bóng đêm” (shadow fleet) để chở dầu và lách các lệnh trừng phạt, phương Tây cũng nhanh chóng tìm cách để hạn chế nguồn thu này. Việc tiếp tục cuộc chiến lâu dài, vì vậy, cũng sẽ không có lợi cho Nga, đặc biệt là với tiến độ mở rộng lãnh thổ chậm như hiện nay (dưới 100 mét mỗi ngày). Ngoài ra, Nga cũng gặp tổn thất lớn về người. Viện nghiên cứu CSIS ước tính thương vong của Nga đã lên tới 1,2 triệu người (Ukraine là 600 nghìn người).[1] Trong những ngày gần đây, Ukraine đã tận dụng việc Nga bị ngắt kết nối vệ tinh Starlink để phản công và lấy toàn bộ diện tích đất mà Nga đã chiếm được trong tháng 12/2025. Tuy nhiên, đà phản công này nhiều khả năng chỉ mang tính ngắn hạn do Nga sẽ sớm tìm được phương án liên lạc thay thế cho Starlink.

Vai trò giảm dần của Mỹ và tăng dần của Châu Âu

Nhiệm kỳ Tổng thống Biden đã ủng hộ rất nhiều cho chính quyền Zelenskyy về mặt vũ khí, tình báo và huấn luyện (mặc dù vẫn có những hạn chế nhất định). Những sự hỗ trợ này là vô cùng quan trọng cho Ukraine trong xung đột, đặc biệt với một cường quốc quân sự như Nga. Tuy nhiên khi nhậm chức, Tổng thống Trump đã thay đổi và hạn chế rất nhiền những sự hỗ trợ này. Chính quyền Trump cho rằng xung đột đã gây tốn nguồn lực và khiến Mỹ sa lầy vào một cuộc chiến không liên quan đến lợi ích cốt lõi. Ông đặt nhiều sức ép với chính quyền Zelenskyy phải đạt được thỏa thuận hòa bình với Nga. Các nước Châu Âu tuy có đang tái vũ trang và tái phát triển công nghiệp quốc phòng nhưng vẫn chậm và chưa thể thay thế được vai trò của Mỹ. Vì vậy, Tổng thống Zelenskyy đang chịu sức ép lớn phải nhượng bộ trong đàm phán với Nga, một phần lớn do lo ngại mất sự ủng hộ quân sự và kinh tế hoàn toàn từ Mỹ.

Tình hình đối nội Ukraine

Trong những năm đầu cuộc chiến, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy nhận được rất nhiều sự ủng hộ và ca ngợi từ báo chí và lãnh đạo phương Tây, cho rằng ông là một lãnh đạo dũng cảm và là người hùng thời chiến. Sự ủng hộ của người dân với ông trong nước cũng gần như là tuyệt đối. Tuy nhiên, trong những tháng vừa qua, chính quyền ông Zelenskyy đang rúng động do scandal tham nhũng hoa hồng 100 triệu USD trong ngành năng lượng, cho thấy có những “con sâu làm giàu”, trục lợi từ chiến tranh. Mặc dù ông Zelenskyy cho rằng chưa thể có bầu cử do cuộc chiến vẫn đang tiếp diễn, những câu hỏi về sự hợp hiến của nhiệm kỳ ông đã bắt đầu được đặt ra. Trước sức ép từ Tổng thống Trump (vốn xuất phát từ lập trường đàm phán của Nga), ông Zelenskyy đã bắt đầu có những động thái nhượng bộ trong vấn đề tổ chức bầu cử thời chiến. Tình hình đối nội này khiến ông Zelenskyy có thể phải mềm mỏng hơn so với những năm đầu cuộc chiến, khi ông vẫn còn sự ủng hô tuyệt đối trong nước.

Việc gọi nghĩa vụ cũng là một chủ đề gây tranh cãi với Tổng thống Zelenskyy. Các cố vấn Mỹ từ lâu đã kêu gọi Ukraine cần tuyển thêm quân và hạ độ tuổi nghĩa vụ từ 25 xuống 18 để giải quyết thiếu hụt quân số. Tuy nhiên, việc giảm tuổi nghĩa vụ gặp nhiều phải phản đối trong nước, một phần do lo ngại thiếu hụt nhân sự cho nền kinh tế và các hoạt động hành chính quan trọng khác. Ngoài ra, đơn vị tuyển quân của Ukraine (TCC) cũng bị nhiều báo chí tố cáo thường xuyên “bắt cóc” người lên xe bus để bắt đi nghĩa vụ, dẫn đến thuật ngữ “busification”. Nhìn chung, công tác dân vận và động viên quân để giải quyết thiếu hụt quân số là một bài toán cực kì khó khăn mà ông Zelenskyy phải giải quyết trong cuộc chiến, đặc biệt trong bối cảnh Nga đang tận dụng quân số áp đảo để lấy thêm lãnh thổ.

Cuộc chiến truyền thông

Song song với mặt trận quân sự, hai nước cũng tính cực tham gia mặt trận truyền thông nhằm giành được sự ủng hộ về kinh tế và chính trị. Từ đầu xung đột, Ukraine đã chủ động cho phép báo chí phương Tây thường xuyên tiếp cận chiến trường, cũng như tích cực tận dụng hình ảnh Tổng thống Zelenskyy mặc thường phục hoặc trang phục quân sự để kêu gọi sự ủng hộ của cộng đồng thế giới và tăng cường viện trợ. Đổi lại, Nga cũng thường nhấn mạnh tính chất chống phát xít và bảo vệ cộng đồng người Nga của chiến dịch quân sự đặc biệt, cũng như tích cực vận động các nước không bỏ phiếu ủng hộ các nghị quyết lên án tại Liên hợp quốc. Nga cũng thường xuyên nhấn mạnh rằng chiến thắng của Nga nhờ ưu thế hỏa lực và kinh tế là tất yếu, hòng nhằm bắt Ukraine xuống thang và thuyết phục phương Tây chấm dứt viện trợ. Hai bên cũng thường tố cáo về tội ác chiến tranh của nhau và phủ nhận tố cáo của bên còn lại là dàn dựng. Xung đột Nga-Ukraine cũng tạo ra vô số kênh thông tin để theo dõi tình hình chiến sự trực tiếp. Nhiều kênh Telegram và Reddit đăng tải tình hình chiến sự hàng ngày, bao gồm vô số video quay từ góc nhìn drone tấn công mục tiêu kèm nhạc techno.

Vai trò của vũ khí hạt nhân

Nga đã tận dụng vai trò vũ khí hạt nhân với hai mục đích. Thứ nhất, trong trường hợp phòng tuyến của Nga bị phá vỡ, Nga có thể sử dụng vũ khí hạt nhân nhỏ cấp chiến thuật để đối phương hoang mang và phải phân tán lực lượng để tránh bị tiêu diệt. Thứ hai, Nga luôn nhắc đến vũ khí hạt nhân của mình nhằm răn đe phương Tây gửi quân tới hoặc chi viện vũ khí tầm xa cho Ukraine. Chiến lược này phần nào hiệu quả trong thời gian đầu, khi chính quyền Biden rất dè dặt trong việc cung cấp các vũ khí tầm xa cho Ukraine và từ chối cung cấp tin tình báo có thể dẫn đến tấn công sâu trong lãnh thổ Nga, cũng như từ chối gửi quân đến Ukraine vì “không muốn bắt đầu Thế chiến Thứ Ba”.

Xung đột Nga-Ukraine nhìn chung có ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình giải giáp vũ khí hạt nhân trên thế giới. Đã xuất hiện tranh luận trong nội bộ một số nước về việc có cần vũ khí hạt nhân để bảo vệ trước cường quốc không, đặc biệt do Ukraine đồng ý bỏ vũ khí hạt nhân để đổi lấy tôn trọng của các nước với chủ quyền lãnh thổ nước này trong Bản ghi nhớ Budapest 1994. Ngoài ra, xung đột cũng khiến quan hệ Nga-Mỹ xấu đi tới mức Hiệp ước New START không thể gia hạn hoặc đàm phán thay thế nữa, châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới.

Đàm phán hiện nay

Tại Geneva, vòng đàm phán mới nhất giữa Nga và Ukraine dưới sự trung gian của Mỹ đã kết thúc mà không có nhiều tiến triển. Mặc dù đã đạt được những đồng thuận về các mặt kỹ thuật như phương thức giám sát đàm phán và trao đổi tù binh, hai bên vẫn bất đồng trong những vấn đề chính trị căn bản. Phía Ukraine hiện không đồng ý nhượng lại phần đất ở vùng Donbas cho Nga để kết thúc cuộc chiến. Tuy nhiên, đã có ý kiến cả trong nước và nước ngoài cho rằng Ukraine nên chấp nhận nhượng đất để “cắt lỗ” và đổi lấy hòa bình.

Ukraine cũng đồng ý thành lập một khu vực phi quân sự, theo đó lực lượng Nga và Ukraine cùng rút lui khỏi diện tích lãnh thổ bằng nhau. Tuy nhiên, Ukraine cũng yêu cầu việc này phải kèm theo bảo đảm an ninh từ các nước phương Tây và người dân nước này sẽ tổ chức bỏ phiếu có đồng ý thỏa thuận không. Ukraine lo ngại nhượng lãnh thổ mà không có đảm bảo an ninh sẽ cho Nga thêm thời gian chuẩn bị lực lượng và tổ chức một cuộc tấn công khác trong tương lai. Đổi lại, phía Nga từ lâu luôn phản đối việc phương Tây đảm bảo an ninh hoặc đặt lực lượng gìn giữ hòa bình tại Ukraine do lo ngại việc NATO tiếp tục mở rộng về biên giới mình. Ngoài ra, Nga cũng muốn thỏa thuận bao gồm việc phương Tây gỡ bỏ cấm vận.

Lời kết

Nhìn chung, xung đột Nga-Ukraine kéo dài đều không có lợi cho cả hai bên. Nền kinh tế Nga đang ngày càng gặp nhiều thách thức, trong khi Ukraine gặp thiếu hụt về nhân lực, đạn dược, sức ép phải nhượng bộ từ Mỹ (đặc biệt trước mùa bầu cử giữa kì), và việc mất đất trên thực địa mỗi ngày. Tuy nhiên, triển vọng đạt được thỏa thuận hòa bình trong thời gian ngắn hạn là không cao do hai bên vẫn khác biệt nhau quá nhiều về lập trường chính trị, đặc biệt trong vấn đề nhượng bộ lãnh thổ và đảm bảo an ninh từ phương Tây.

Tuy nhiên, cũng không nên ngạc nhiên nếu tự dưng ngày mai lại xuất hiện một thỏa thuận hòa bình hoặc ngừng bắn, đặc biệt với những nhân tố có ảnh hưởng cá nhân cao như Tổng thống Trump và Tổng thống Putin. Xung đột đã cho thấy kể cả các chuyên gia vẫn đoán toàn trật, và thậm chí các chuyên gia có khi còn đoán sai nhiều hơn. Dự báo sai đã trở thành một hiện tượng thường thấy trong xung đột này, từ việc cho rằng Ukraine sẽ sớm thất thủ vào tháng 2/2022 hoặc Ukraine sẽ phản công thành công năm 2023. Sự thật cho thấy diễn biến trên chiến trường khó đoán hơn nhiều, một phần do “sương mù chiến tranh” (fog of war) và việc thiếu dữ liệu nghiên cứu, đặc biệt là dữ liệu về ý chí chiến đấu và chính trị cả các bên. Có lẽ bức tranh thật sự về cuộc chiến này sẽ chỉ được làm lộ rõ sau vài thập kỉ, khi đã có khoảng lặng lịch sử và tài liệu giải mật để các sử gia nghiên cứu.

—

[1] Cần lưu ý vẫn có nhiều tranh cãi về con số thương vong chính xác.

Đinh Nho Minh hiện đang học Thạc sĩ Chính sách công về quan hệ quốc tế tại trường Harvard Kennedy, ĐH Harvard. Lĩnh vực quan tâm nghiên cứu của tác giả bao gồm an ninh quốc phòng và cạnh tranh nước lớn.