#31- Mojtaba Khamenei và Kỷ nguyên mới của Iran
Ngô Hoàng
Chỉ 8 ngày sau khi người cha của mình, Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng ngày 28/2/2026, giáo chủ Mojtaba Khamenei chính thức trở thành Lãnh tụ Tối cao thứ ba của Iran. Quyết định này không chỉ đánh dấu sự chuyển giao quyền lực thời chiến chưa từng có trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo Iran, mà còn gửi đi một thông điệp thách thức rõ ràng tới Washington và Tel Aviv: Tehran sẽ không khuất phục. Nhưng đằng sau thông điệp đó là cả một câu chuyện phức tạp hơn nhiều - về quyền lực ngầm, thù hận cá nhân và cả những rạn nứt có thể định hình tương lai của cả khu vực.
Người đàn ông phía sau những bức ảnh
Với hầu hết những nhà quan sát quốc tế, Mojtaba Khamenei vẫn là một ẩn số. Ở tuổi 56, với cấp bậc Giáo sĩ cấp trung (hojatoleslam), ông Mojtaba chưa từng nắm giữ bất kỳ chức vụ dân cử hay được bổ nhiệm chính thức nào trong suốt sự nghiệp. Nhưng đó lại chính là điều khiến ông trở nên đáng chú ý.
"Ông ấy là một đại lượng chưa biết... một người mà bạn thấy trong các bức ảnh, trong các cuộc họp, ở phía sau", chuyên gia về Iran Afshon Ostovar nhận định với NPR. "Nhưng ông ấy cũng rất có quan hệ trong văn phòng của cha mình". Câu nói này tóm gọn bản chất quyền lực của Mojtaba: Không cần chức danh, không cần bầu cử, nhưng có mạng lưới.
Mạng lưới đó được xây dựng từ những năm 1980, khi Mojtaba còn là một thanh niên phục vụ trong Tiểu đoàn Habib của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) trong Chiến tranh Iran-Iraq. Những đồng đội của ông ngày đó - các giáo sĩ trẻ với lý tưởng Cách mạng Hồi giáo - sau này trở thành các tướng lĩnh, chỉ huy tình báo, và lãnh đạo chính trị hàng đầu của Iran. Trong số đó có Hossein Taeb, cựu Tư lệnh tình báo IRGC, và Mohammad Bagher Ghalibaf, Chủ tịch Quốc hội đương nhiệm.
Bộ Tài chính Mỹ đã nhìn thấu bản chất này từ năm 2019 khi áp đặt lệnh trừng phạt đối với Mojtaba. Đánh giá của Washington thẳng thừng đến mức hiếm thấy: Ông ấy "đại diện cho Lãnh đạo Tối cao trong tư cách chính thức dù chưa bao giờ được bầu cử hay bổ nhiệm vào vị trí chính phủ" và "hợp tác chặt chẽ với Vệ binh Cách mạng và Lực lượng Basij để đàn áp trong nước". Nói cách khác, với rất nhiều người, Mojtaba đã là Lãnh đạo Tối cao trên thực tế từ lâu trước khi được bầu chính thức.
Nghịch lý "cha truyền con nối" trong nền Cộng hòa chống Quân chủ
Có một nghịch lý sâu sắc trong việc bổ nhiệm Mojtaba mà không ai ở Tehran muốn công khai thừa nhận. Cách mạng Hồi giáo năm 1979 - nền tảng chính danh của toàn bộ hệ thống chính trị Iran - được khởi phát chính vì phản đối nguyên tắc "cha truyền con nối" của triều đại Shah Pahlavi. Giờ đây, 47 năm sau, nền Cộng hòa Hồi giáo Iran đang làm chính xác điều họ từng đấu tranh lật đổ.
Theo Iran International, chính Ali Khamenei khi còn sống cũng đã phản đối kịch bản này. "Đại giáo chủ Ali Khamenei không hài lòng với ý tưởng con trai lên làm lãnh đạo và không bao giờ cho phép vấn đề này được nêu ra khi ông còn sống" - một thành viên Hội đồng Chuyên gia tiết lộ. Ông Khamenei hiểu rằng việc để con trai lên kế vị sẽ tạo ra một "vùng tranh chấp" về tính chính danh, một điểm yếu mà kẻ thù có thể khai thác.
Nhưng chiến tranh có logic riêng của nó. Khi Ali Khamenei thiệt mạng trong cuộc không kích ngày 28/2, Iran đối mặt với khoảng trống quyền lực nguy hiểm nhất kể từ năm 1979. Hệ thống chính trị của nước này tập trung quyền lực tối thượng vào Lãnh đạo Tối cao - người có quyền quyết định cuối cùng về mọi vấn đề từ chính sách đối ngoại, quân sự đến tôn giáo. Như Tiến sĩ Rojin Mukrian đã chỉ ra, đằng sau Văn phòng Lãnh đạo Tối cao là hệ thống quyền lực phân tán giữa bốn trụ cột: Chính phủ, IRGC, Quân đội và giới Tôn giáo. Thiếu người ra quyết định cuối cùng, toàn bộ bộ máy sẽ rơi vào hỗn loạn.
IRGC - lực lượng quân sự mạnh nhất và cũng là phe cánh có quan hệ sâu sắc nhất với Mojtaba - đã hành động quyết đoán. Những tin tức được lan truyền cho thấy họ đã gây "áp lực nặng nề" lên Hội đồng Chuyên gia các giáo sỹ, với "những liên lạc liên tục" từ các chỉ huy buộc 88 giáo sĩ bỏ phiếu cho Mojtaba. Thực tế là nguyên tắc lý tưởng đã phải nhường chỗ cho sự ổn định trong thời chiến.
Có một yếu tố trong phương trình quyền lực mới của Iran mà các nhà phân tích phương Tây thường bỏ qua: Thù hận cá nhân. Mojtaba Khamenei không chỉ mất cha trong cuộc không kích ngày 28 tháng 2. Ông mất cả vợ và nhiều thành viên khác trong gia đình mình. Báo chí nhà nước Iran xác nhận con gái, con rể, cháu và con dâu của Ali Khamenei cũng thiệt mạng.
Hãy tưởng tượng anh là người đứng đầu một quốc gia 85 triệu dân, với gần như toàn bộ gia đình vừa bị kẻ thù tiêu diệt, trong khi chính kẻ thù đó công khai tuyên bố sẽ "truy đuổi" anh như đã làm với cha anh, thì anh sẽ hành động như thế nào. Tổng thống Trump tuyên bố Mojtaba "sẽ phải được sự chấp thuận từ chúng tôi" và cảnh báo "nếu ông ta không được chấp thuận, ông ta sẽ không tồn tại lâu". Quân đội Israel cũng đã đe dọa Mojtaba trên Twitter bằng tiếng Farsi rằng "bàn tay của Nhà nước Israel sẽ tiếp tục truy đuổi mọi người kế vị".
Trong bối cảnh đó, bất kỳ nỗ lực tìm giải pháp Ngoại giao nào cũng trở thành ảo tưởng. Mojtaba không thể thỏa hiệp mà không bị coi là phản bội ký ức của người cha và gia đình. Ông cũng không thể lùi bước khi kẻ thù đang công khai đe dọa sinh mệnh của mình. Sự kết hợp giữa thù hận cá nhân sâu sắc và áp lực sinh tồn tạo ra một công thức cho sự đối đầu không khoan nhượng như đang diễn ra.
Điều thú vị là chính những lời đe dọa từ Washington và Tel Aviv lại củng cố tính chính danh của Mojtaba trong nội bộ giới cầm quyền Iran. Một thành viên Hội đồng Chuyên gia, Heidari Alekasir, giải thích: Ứng viên được chọn dựa trên ý kiến của cố Lãnh đạo Tối cao rằng người lãnh đạo Iran "nên bị kẻ thù căm ghét" thay vì được ca ngợi. "Ngay cả Đại Satan (Mỹ) cũng đã nhắc đến tên ông" - việc Tổng thống Mỹ Trump công khai phản đối Mojtaba chỉ chứng minh ông là sự lựa chọn đúng đắn của Iran trong thời khắc này.
Fatwa đã chết: Cánh cửa hạt nhân đang rộng mở?
Một trong những hệ lụy chiến lược nguy hiểm nhất từ cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei liên quan đến vấn đề hạt nhân; và nó có thể thay đổi hoàn toàn phương trình an ninh khu vực.
Vào đầu những năm 2000, ông Ali Khamenei đã ban hành một Fatwa - sắc lệnh tôn giáo có tính ràng buộc đối với các tín đồ - nêu rõ việc sản xuất và sử dụng vũ khí hạt nhân là "haram" (bị cấm theo luật Hồi giáo). Iran đã viện dẫn Fatwa này trong suốt hai thập kỷ đàm phán hạt nhân quốc tế như bằng chứng cho ý định hòa bình của mình. Từ Tổng thống đến Ngoại trưởng, tất cả đều sử dụng Fatwa trên để trấn an cộng đồng quốc tế.
Nhưng đây là điểm mấu chốt mà nhiều người ít để ý: Một Fatwa luôn gắn liền với người ban hành nó. Khi Lãnh đạo Tối cao qua đời, Fatwa của ông không tự động chuyển giao cho người kế nhiệm. Người kế nhiệm có quyền tái khẳng định, sửa đổi, hoặc hoàn toàn bỏ qua. Với cái chết của Ali Khamenei, Fatwa cấm vũ khí hạt nhân về mặt kỹ thuật đã "chấm dứt sự tồn tại của nó" cùng với người ban hành.
Cho đến nay, ông Mojtaba chưa tỏ dấu hiệu sẽ tái ban hành Fatwa này. Sự im lặng của ông là một tín hiệu chiến lược khiến Mỹ và Israel có lý do để lo ngại. Trong suốt hai thập kỷ qua, Fatwa là "nút thắt" ngăn cản phe chủ chiến trong IRGC thúc đẩy chương trình vũ khí hạt nhân quân sự - họ không thể công khai ủng hộ vi phạm sắc lệnh của Lãnh đạo Tối cao mà không bị coi là bất trung với hệ thống. Giờ đây, rào cản đó đã biến mất.
Đồng thời, áp lực nội bộ trong nước cũng đang gia tăng theo hướng ủng hộ phát triển vũ khí hạt nhân. Nhiều tiếng nói trong giới tinh hoa Iran cho rằng việc không sở hữu vũ khí hạt nhân là "sai lầm chiến lược" dẫn đến tình trạng dễ bị tổn thương hiện tại. Họ viện dẫn bài học từ Triều Tiên: Bình Nhưỡng có vũ khí hạt nhân và Mỹ chưa bao giờ dám tấn công. Ngược lại, Iraq và Libya - hai quốc gia đã từ bỏ chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt - đều bị Mỹ tấn công và lãnh đạo bị tiêu diệt. Nay câu hỏi này đang được đặt ra gay gắt: Nếu Iran đã có vũ khí hạt nhân, liệu Mỹ và Israel có dám phát động cuộc không kích ngày 28 tháng 2 không?
Rạn nứt nội bộ và vai trò thống nhất của Mojtaba
Ngay sau vụ không kích, một điều đặc biệt đã xảy ra là sự rạn nứt công khai trong nội bộ ban lãnh đạo Iran. Tổng thống Masoud Pezeshkian - đại diện cho phe hành pháp - đã chính thức xin lỗi các quốc gia vùng Vịnh vì quân đội Iran đã tấn công qua không phận của họ. Trong khi đó, giới chức IRGC - phe Quân sự - lập tức tuyên bố sẽ tiếp tục tấn công chừng nào Israel và Mỹ còn đáp trả.
Sự chia rẽ trên phản ánh căng thẳng và khác biệt sâu sắc giữa những người muốn giảm thiểu thiệt hại Ngoại giao và những người đặt ưu tiên trả đũa bằng quân sự lên trên hết. Nếu không được giải quyết nhanh chóng, không loại trừ nguy cơ rạn nứt này có thể phát triển làm tê liệt khả năng phản ứng của Iran trong thời điểm nguy cấp nhất.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc ông Mojtaba được bổ nhiệm thần tốc chính để buộc cả hai phe phải đồng điệu trong cùng một tiếng nói. Với mối quan hệ chặt chẽ với IRGC, ông Mojtaba có khả năng kiểm soát phe quân sự; đồng thời với tư cách Lãnh đạo Tối cao, ông có thẩm quyền hiến định để chỉ đạo Chính phủ. Vai trò của ông là ngăn chặn sự sụp đổ của hệ thống quyền lực phân tán trong thời điểm nguy cấp nhất.
Tehran đang đối mặt với một thế lưỡng nan chiến lược nghiệt ngã mà ít ai ngoài cuộc nhận ra. Một mặt, Iran buộc phải trả đũa mà khả năng lớn nhất của họ là sử dụng tên lửa tấn công các căn cứ quân sự Mỹ đặt tại các nước láng giềng - và họ phải sử dụng năng lực này trước khi bị phá hủy hoàn toàn. Đây là logic "dùng hoặc mất" của bên yếu thế trong cuộc chiến phi đối xứng.
Mặt khác, chính việc bắn tên lửa qua không phận và vào lãnh thổ các nước láng giềng đang phá hỏng những nỗ lực bình thường hóa quan hệ mà Iran đã mất nhiều năm xây dựng nên. Thỏa thuận hòa giải Saudi-Iran năm 2023 - một thành tựu Ngoại giao lớn do Trung Quốc làm trung gian - đang có nguy cơ tan biến. Quan hệ của Iran với Qatar, UAE, Ai Cập cũng tương tự như vậy.
Bên cạnh đó, cuộc xung đột hiện nay còn đe dọa trực tiếp đến Tầm nhìn 2030 của thế giới Ả Rập – một siêu dự án của Saudi Arabia và các nước Vùng Vịnh. Như viện nghiên cứu Carnegie Endowment ở Mỹ nhận định, các quốc gia GCC đang "bị mắc kẹt giữa sự tuyệt vọng của Iran và sự liều lĩnh của Mỹ". Thái tử Muhammad bin Salman của Ả-rập Xê-út không có lựa chọn nào khác ngoài việc hành động quyết liệt khi hạ tầng dân sự của ông bị đe dọa bởi tên lửa Iran.
Ngõ cụt chiến lược không có lối thoát?
Theo nhiều ý kiến chuyên gia, kịch bản có khả năng cao nhất trong thời gian tới là một ngõ cụt chiến lược không có lối thoát rõ ràng. Ở thế "không còn gì để mất" khi hạ tầng bị phá hủy, xuất khẩu dầu đình trệ, Tehran sẽ dồn toàn lực đánh đến cùng để buộc Mỹ phải nhượng bộ. Mục tiêu của Washington đã leo thang từ "phá hủy năng lực hạt nhân" lên đòi hỏi "đầu hàng vô điều kiện" - một yêu cầu mà bất kỳ chính quyền Iran nào cũng không thể chấp nhận để giữ được tính chính danh trong nước.
Trong khi đó, Mỹ đang mất dần quyền kiểm soát cuộc chiến. Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth khẳng định chiến dịch "mới chỉ bắt đầu" với "nguồn cung gần như vô hạn" là bom và tên lửa, nhưng không ai biết chiến lược rút lui là gì. Dư luận Mỹ ngày càng thể hiện lập trường bất lợi cho chính quyền: Chỉ 27-41% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến theo các khảo sát đã công bố, dù theo số liệu chính thức từ phía Mỹ, hiện mới có 7 quân nhân Mỹ đã thiệt mạng, 18 người bị thương, hệ thống radar THAAD trị giá 1 tỷ USD bị phá hủy.
Cả khu vực Vùng Vịnh đã chính thức bước vào một cuộc chiến tiêu hao đa mặt trận. Eo biển Hormuz - 20% xuất khẩu dầu và LNG toàn cầu - đã "thực tế đóng cửa". Qatar ngừng xuất khẩu LNG. Hezbollah nối lại giao tranh công khai với Israel. Các nhóm dân quân Iraq đã tham chiến. Houthi Yemen đã tuyên bố sẵn sàng và đang chờ thời cơ. Như vậy, chiến sự càng kéo dài, sự đứt gãy cấu trúc an ninh Trung Đông càng khó có thể đảo ngược được.
Mojtaba Khamenei trở thành nhà Lãnh đạo Tối cao trong một hoàn cảnh chưa từng có. Ông mang theo thù hận cá nhân sâu sắc với nỗi đau gia đình bị thương vong lớn, mạng lưới quyền lực chặt chẽ với IRGC được xây dựng suốt bốn thập kỷ và áp lực sinh tồn khi kẻ thù công khai đe dọa tiêu diệt ông.
Khác với người cha thường điều hành gián tiếp với "bàn tay sắt bọc nhung", ông Mojtaba được dự báo sẽ điều hành trực tiếp và hiện diện rõ nét hơn. Ông sẽ áp dụng tư thế hiếu không khoan nhượng hơn để chứng minh sức mạnh sinh tồn của nền Cộng hòa Hồi giáo. Như Rami Khouri từ Đại học Mỹ tại Beirut nhận định, việc bổ nhiệm này là "hành động thách thức" - Iran đang nói với Mỹ và Israel: "Các ông muốn loại bỏ hệ thống của chúng tôi? Không thể nhé".
Thế giới dường như đang bước vào kỷ nguyên của sự không khoan nhượng từ cả hai phía. Và cái giá sẽ được trả bởi không chỉ Iran và Mỹ, mà bởi toàn bộ khu vực và thế giới. Eo biển Hormuz đóng cửa, chuỗi cung ứng toàn cầu gián đoạn, giá năng lượng tăng vọt nhưng đây chỉ là những hệ quả ban đầu. Nếu Fatwa hạt nhân không được tái ban hành và Iran quyết định theo đuổi vũ khí hạt nhân, phương trình an ninh khu vực sẽ thay đổi vĩnh viễn.
